اگر شخصيت و برتري افراد، به‌اندازه گسترش جغرافيايي حكومت آنان باشد، پس دو خليفه نخست بر پيامبر ( صلّي الله عليه وآله وسلّم ) نيز برتري دارند!! زيرا در زمان پيامبر ( صلّي الله عليه وآله وسلّم ) قدرتي كه اسلام پيدا كرد، كمتر از قدرتي بود كه در زمان آن دو به دست آمد.

اگر واقعاً ميزان در برتري همان گسترش جغرافيايي حكومت باشد، در زمان هارون‌الرشيد دامنه سرزمين‌‌هاي اسلامي از همه وقت گسترده‌تر شد. پس بايد هارون‌الرشيد، از همه حتي از پيامبر اكرم ( صلّي الله عليه وآله وسلّم )

بالاتر باشد!!

نكته باريك‌تر از مو اين است كه گسترش قلمرو اسلام مرهون خلافت اين دو نفر نبود. بلكه وامدار تعاليم روح‌بخش اسلام بود كه دل‌ها را جذب مي‌‌كرد و مردم كه از حكومت‌‌هاي ستمگر خسته و آزرده بودند، با جان و دل اسلام را مي‌‌پذيرفتند. در عين حال نبايد فرهنگ جهاد و شهادت را كه اسلام با خود آورده بود، ناديده

گرفت.

اختلافات و دو دستگي نيز اختصاصي به زمان علي ( عليه السلام ) نداشت، بلكه در زمان خلافت عثمان اوج گرفت و به كشته شدن خليفه منجر شد. در زمان ابوبكر نيز تمام قبايل عرب، جز در دو سه شهر يعني مدينه، مكه و طائف بر ضدّ حكومت مركزي شورش كردند و سركوب آنها مدت‌ها طول كشيد و تلفات بسيار به بار آمد و عدّه‌اي مرتدّ شدند و از دين بيرون رفتند و گروهي زكات ندادند، و عدّه‌اي ديگر تصميم به اشغال مدينه و براندازي حكومت را گرفتند.

در پايان يادآور مي‌‌شويم اختلافات در زمان علي ( عليه السلام ) مربوط به او نبود. بلكه معلول خودكامگان بود و طلحه و زبير در بصره كودتا كردند. معتقد بودند كه بايد اداره اين دو استان با ما باشد. معاويه نيز در شام، ادعاي خلافت كرد و بيعت مهاجر و انصار را نپذيرفت و با لشكركشي در صفين رو به روي امام قرار گرفت.

بنابراين، گناه اين اختلاف بر گردن كساني است كه شما شب و روز آنها را دعا مي‌‌كنيد، درحالي‌که آنها شق عصاي اسلام كردند. ⁽¹⁾