«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ» مائده / 54
اي كساني كه ايمان آورده‌ايد هركس از شما از آيين خود باز گردد ـ به خدا ضرري نمي‌رساند ـ خدا گروهي را مي‌آورد كه آنها را دوست دارد و آنان نيز او را دوست دارند، در برابر مؤمنان، فروتن در برابر كافران سرسخت هستند. در راه خدا جهاد مي‌كنند و از سرزنش هيچ ملامتگري هراس ندارند. اين فضل خداست. به هركس كه بخواهد مي‌دهد و خدا گشايش دهنده و داناست».
در شأن نزول آيات، سه گروه روايت داريم و هر سه مي تواند به گونه اي صحيح و درست باشد.
1. گروهي که مي گويد: وقتي اين آيه نازل شد پيامبر خدا دست به پشت سلمان زد و گفت: مقصود از اين قوم با اين صفاتي که در آيه آمده است سلمان و ملت اوست. سپس اين جمله را فرمود: «لو كان الدين معلّقاً بالثريا لناله رجال من قوم هذا؛ اگر دانش به ستاره ناهيد آويخته باشد گروهي از ملت اين مرد، بدان دست خواهند يافت».
2. برخي از روايات مي گويد اين آيه مربوط به ياران حضرت مهدي (عج) است که به هنگام ظهور حضرت، داراي چنين صفات برجسته اي هستند.
3. برخي ديگر مي گويند: اين آيه مربوط به قومي از يمني هاست که مخلصانه از اسلام دفاع کرده و گروهي از آنان نيز در رکاب علي (ع) جهاد کردند.
همگي مي دانيم که ايه از يک معني وسيعي برخوردار است، و همه اين سه گروه مي توانند مصداق هايي از آن معني کلي باشند، قرآن به سان آفتاب و ماه است که بر همه گروه ها مي تابد و نور مي پاشد، چنان که در روايت وارد شده که: «إنّ القرآن يجري مجري الشمس و القمر».
در هر حال آيه براي اين گروه ويژگي هاي پنجگانه اي يادآور مي شود:
1. خدا را دوست دارند و به حق عاشق خدا هستند و عاشق بر خلاف منويات معشوق کاري صورت نمي دهد، شاعر مي گويد:
تعصي الإله و أنت تُظهر حبّه / هذا محالٌ في الفعال بديع
لو كان حبك صادقاً لأطعته / انّ المحبّ لمن يُحبّ مطيع
2. در برابر مومنان متواضع و فروتنند.
3. در مقابل دشمنان سرسخت و قدرتمندند.
4. در راه خدا جهاد مي کنند.
5. از سرزنش بيجاي سرزنش کنندگان نمي هراسند.
ما در مقابل اين ويژگي هاي پنجگانه، روي ويژگي چهارم تکيه مي کنيم و آن جهاد و تلاش در راه خداست. جهاد، معني وسيع و گسترده اي دارد. هم جهاد مسلحانه را در بر مي گيرد و هم جهاد قلمي و بياني که امروز بيشترين زمينه را دارد.
حوزه بايد از نظر بيان و قلم آن چنان توانايي پيدا کند که با ادبيات روز و شرايط حاکم بر جامعه همسو باشد. خوشبختانه حوزه از نظر قلم فارسي در حد مطلوبي قرار دارد و نويسندگان قوي و نيرومند و نشريات متنوع در حوزه هستند، اما از نظر بيان، بايد به کاستي هاي آن نيز اشاره کنيم. منبر حسيني يکي از ابتکارات شيعه است که مي تواند با طرح حادثه کربلا گروه انبوهي را در نقطه اي گرد آورد و تحت همين عنوان، حقايق را بازگو کند و اسلام را گسترش دهد و حق، همان گفتاري است كه مي‌گويند: «الاسلام محمديّ الحدوث، حسينيّ البقاء»، و مردم در اين چند قرن، زير منبر حسيني دين آموخته و متدين گشته‌اند ولي قدرت منبر حسيني و شيوه گذشته آن كمرنگ گشته است و خطيبان ارجمندي كه در قرن گذشته در جامعه ما وجود داشتند چن بزرگاني سيديحيي احمد آبادي (يزدي)، محقق خراساني، مدقّق خراساني، راشد خراساني، فلسفي، مرحوم شيخ محمدتقي اشراقي و ... نظاير آنان در جامعه منبري امروز ما بسيار كم است، اين سخنوران استوانه‌هاي منبر حسيني بودند كه با يك منبر تحولّي در شنونده ايجاد مي‌كردند و پس از شنيدن سخنان آنان تصميم بر ترك گناه مي‌گرفتند و محتواي منبر آنها را كتاب خدا، حديث معصومان، تاريخ گذشتگان، اشعار آموزنده و انتقادهاي سازنده تشكيل مي‌داد.
ولي اكنون منبري‌هاي ما به استثناي گروهي، اين توانايي را ندارند و حوزه بايد براي جهاد بياني كوشش بيشتري كند.
و اما از نظر دروس، در عين حال كه حوزه در رشته‌هايي باليده و رشد كرده است، مانند رشته تفسير، رشته كلام، و غيره، ولي از نظر علوم پايه حوزوي كاستي دارد.
مقصود از علوم پايه، علومي است كه در تمام رشته‌هاي حوزوي خود را نشان مي‌دهند، مانند ادبيات عرب از قبيل صرف و نحو، اشتقاق و لغت و غيره.
امروز نويسندگي عربي، نارسايي روشني دارد، زيرا آن متوني كه سابقاً تدريس مي‌شد مورد بي‌مهري قرار رگفته و ما با احترامي كه به مؤلفان جديد مي‌گذاريم، يادآور مي‌شويم، تجربه گذشته را نبايد از دست داد. ادبيات پيشين، از تجربه خوبي برخوردار بوده، چيزي كه هست بايد كاستي‌ها و مشكلات آنها را حل كرد. هيچ‌گاه صرف ساده، جانشين صرف مير و تصريف نخواهد شد، و همچنين ديگر نوشته‌ها. صرف ساده انباشته از مطالب زيادي است كه سبب مي‌شود كه اصول علم صرف براي طلبه ملكه نشود، و در متون قديمي اين جهان كاملاً رعايت شده است.
شكي نيست كه كتاب‌هاي پيشين نيز كاستي‌هايي دارد و بايد آنها را رفع كرد ولي نبايد آنها را كنار نهاد. خوشبختانه فرزندان ايران اسلامي، پايه‌گذاران ادب عربي بودند. از سيبويه شيرازي گرفته تا رضي استرآبادي تا برسد به عبدالرحمن جامي و ديگران كه همگي از ستارگان درخشان آسمان ادب عربي هستند. سيوطي درباره رضي مي‌گويد: محققان بعدي همگي بر سر سفره رضي نشسته‌اند.
چيزي كه بايد در كنار آن گفت اين‌كه تازه همين كتاب‌هاي قديمي نيز قواعد مي‌آموزند، نه نگارش. نگارش براي خود فنّ ديگر و رشته ديگري است. مسؤولان حوزه بالاخص شوراي مديريت بايد براي اُفت ادبيات، تشكيل جلساتي دهد و برنامه‌ريزي كند. به عقيده من بهترين برنامه رجوع به كتاب‌هاي پيشين است، البته با اصلاحات.
آنچه مهم است كه بدانيم كتاب آسماني ما عربي و علوم اسلامي به زبان عربي نگاشته شده است هرگاه ضعفي در اين بخش باشد به تمام مراحل راه پيدا كرده و انسان نمي‌تواند علوم اسلامي را به نحو احسن فرا گيرد.
درباره منطق بايد يادآور شوم كه آن نيز از علوم پايه است. در همه علوم حضور دارد، اما منطق را به دو نوع مي‌توان آموخت. منطق پايه، و منطق تخصصي. براي منطق پايه كه انسان از قواعد كلي منطق آگاه باشد، حاشيه ملاعبدالله و يا خلاصه سه جلد منطق مظفّر كافي است، ولي براي منطق تخصصي حتماً بايد از سه جلد كتاب منطق مظفر تجاوز كرد منطق اشاراتو شفا را نيز ديد، ولي عموم طلاب، منطق پايه را لازم دارند، بنابراين تدريس اين سه جلد، با هدف سازگار نيست.
اصولاً بايد كتاب درسي، متن مختصري باشد كه استاد آن را شرح دهد و اگر همه مطالب در كتاب باشد ديگر، شاگرد احساس نياز به استاد نمي‌كند. بهترين نمونه براي متن درسي، شرايع محقق و لمعه شهيد اول است. بنابراين، پيشنهاد مي‌شود، افراد وارد در منطق به ضميمه صاحبان قلم به تلخيص سه جلد منطق مظفر اقدام نموده يك جلد منطق به عنوان علم پايه تعيين و تدريس شود.
از اين بگذريم مسأله بعدي مسأله علم اصول است. اكنون در پايه چهارم اصول فقه مرحوم مظفر تدريس مي‌شود. مرحوم مظفر فردي است كه اگر بعد از عصمت مقامي باشد، ايشان حائز آن بوده است. چون من ايشان را درك كرده و به نوعي در محضرش بودم. او انساني وارسته و عاشق خدمت بود، ولي اين سه جلد كتاب عصاره درس‌هاي استاد وي مرحوم آيت‌الله شيخ محمدحسين اصفهاني است. و اصلاً مناسبتي با پايه چهارم ندارد.
بخشي از مباحث آن هم سطح كفايه و بخشي برتر از آن است. لطفاً به اين دو مورد مراجعه بفرماييد:
1. تقسيم ماهيت به لا بشرط و بشرط شيء و بشرط لا.
2. بحث استصحاب تنجيزي و تعليقي.
و اين كار ايجاب مي‌كند كه اگر شورا بر اين كتاب اصرار مي‌ورزد راه تلخيص را پيش بگيريم تا در يك سال، تمام آن خوانده شود.
حفظ سنّت‌ها
حوزه ما براي خود، سنت‌ها و ويژگي‌هايي داشت و در طول چهارده قرن نتايج خوبي داده است و ما بايد در حفظ آنها كوشا باشيم ولي اين مانع از آن نيست كه با چشم و گوش باز، از تجارب ديگران نيز استفاده كنيم. يكي از سنت‌هاي ما «استاد انتخابي» است، كوشش كنيم اين اصل در غير دو سال اول، حاكم بر حوزه باشد، يعني در دو سال نخست حتماً بايد برنامه و استاد از جانب شورا تنظيم و همگان بر اجراي آن موظف باشند، چون دانشجوي تازه وارد، تا استاد پيدا كند، بايد از وضع آماده استفاده كند، ولي پس از آن كه روح او حوزوي شد و كم و بيش اساتيد را شناخت، كوشش كنيم استاد به صورت انتخابي باشد كه همه افرادي كه شايستگي تدريس دارند، استعداد خود را نشان دهند.
يكي ديگر از سنت‌هاي ما اصرار بر مطالعه قبل از درس و مباحثه پس از آن است. اين دو كار سبب مي‌شود آنچه را كه انسان از استاد آموخته، در ذهن خود متمركز كند.
3. تبديل جلسات انس به جلسات بحث و طرح مسائل و كاستن از ورود در مسائل كم اهميّت كه براي انسان مفيد نيست. نُقل مجلس طلاب در گذشته مسائل فقهي و كلامي و اصولي بوده است.
حضرت امام فرمود: در نقد كتاب «اسرار هزار ساله» در جلسات روضه و يا انس اشكالات كتاب مطرح مي‌شد، در همان گفت‌وگوها مشكلات حل مي‌گشت.
4. كم كردن مواد درسي و كاستن از تنوع كه سبب مي‌شود آموخته در ذهن جاي بگيرد و بيش از سه ماده تدريس نشود.
اكنون كه سال جاري، سال نوآوري و شكوفايي شناخته شده، بايد حوزه مظهر نوآوري و شكوفايي در مسائل علمي و ديني باشد، اشتباه نشود مقصود از «نوآوري» اين نيست كه اصول را زير پا بگذاريم، بلكه مقصود آن است كه از همان فقه جواهري و اصول نوراني اسلام، انديشه‌هاي نوي را استنباط كرده و پاسخ‌گوي مشكلات امروز باشيم. و بايد جمعي براي گردآوري نوآوري‌هاي در علوم انساني كه در حوزه مطرح است گمارده شوند و حوزه نيز در اين كار، همگام با ديگر مراكز علمي باشد.
مسلماً پايان‌نامه‌ها مي‌تواند مظهر نوآوري و شكوفايي باشد ولي بايد اين نوع نوشته‌ها تحت پوشش علماي حوزه قرار گيرد، مبادا به خاطر شعار نوآوري از اصول تجاوز شود و آنچه كه نبايد بشود انجام گيرد.
تقويت مدارس تخصصي فقهي
خوشبختانه يكي از گام‌هايي كه برخي از شخصيت‌هاي علمي برداشته‌اند، تأسيس مدارس تخصصي فقهي است، اين مدارس اگر با حمايت همه جانبه پيش برود مي‌تواند در آينده فقيهان بزرگ و انديشمندان را تحويل دهد و جاي خوشبختي است كه در حوزه نوابغي وجود دارند كه بايد براي آنها برنامه خاصّي تدوين شود.
بشارت مي‌دهم هم‌اكنون در حوزه ما نوجوانان چهارده ساله‌اي وجود دارد كه در 10 سالگي در كنكور دانشگاه شركت كرده و با نمره بالايي قبول شده و اكنون در دروس خارج شركت مي‌كند و با آزموني كه من انجام دادم به حق از استعداد بالايي برخوردار است. اين مواهب بايد حفظ شوند، قبل از آن كه ديگران آنها را از ما بربايند.
در پايان نكته‌اي را تذكر مي‌دهيم و آن اين‌كه:
اصولاً بايد افراد فارغ و آگاه و عالم و دانشمند، دانش‌هاي مورد لزوم يك روحاني را مطالعه و بررسي كنند و پس از بررسي‌هاي لازم، نتايج نظر مورد توجه شوراي عالي قرار گيرد و در شعاع اين بايسته‌ها دانش‌هايي در حوزه تقويت يا تجديد شود و يكي از آنها، شناخت شبهات است كه امروز از در و ديوار كشور مي‌بارد، و بايد هر فردي به عنوان روحاني در نقطه‌اي مستقر شود، از نوع اين شبهات و پاسخ‌هاي آن آگاه باشد.
از اين رو به نظر مي‌رسد تدوين جزوه‌اي در رئوس شبهات وهابيان و بهاييان و مسيحيان كه امروز بيشترين تهاجم فكري و فرهنگي را بر امت اسلامي آورده‌اند، تدوين شود و اگر شما اساتيد محترم بر اين كار تصميم بگيريد، اين سه بخش را مي‌توان در سه گروه سه نفري سازمان داد و مسلماً نتيجه خوبي خواهيم گرفت.
ما بايد از كلام امام صادق (ع) كه فرمود: «العارف بزمانه لا تهجم عليه اللوابس» الهام بگيريم و شرايط زمان و مكان را در نظر بگيريم و تحصيلات حوزوي را به كوتاه مدت و دراز مدت تقسيم كنيم، چه بسا گروهي آمادگي دراز مدت را نداشته باشند و گروهي نيز علاقه‌مند به غور بيشتري باشند، و اين تفاوت، ايجاب مي‌كند كه يك گروه علمي مرتب در فكر پيشبرد حوزه و رفع نيازها و كاستي‌ها و فزودن برنامه‌ها باشند تا به فضل الهي اين حوزه كه اكنون مأوي و ملجأ شيعيان جهان است به پيشرفت خود، ادامه دهد.