بحث در اين بود كه اگر كسي در مانعيت چيزي شك كند كه آيا مانع است يانيست, يا در قاطعيت چيزي شك كند كه آيا قاطع است يا قاطع نيست, چه بايد كرد ؟ دو راه براي صحت نماز پيشنهاد كرديم, يكي اصل برائت, ديگري هم استصحاب. تمام بحث‌هاي ما تا كنون راجع به قواعد اوليه بود ومراد ما از قواعد اوليه, اصول عمليه بود, يعني اصل عملي ايجاب كرد كه نماز انسان در زيادي صحيح باشد, خواه اين زيادي از سنخ نماز باشد يا از غير سنخ نماز. بايد به اين نكته توجه داشته باشيم كه قواعد اوليه در جاي به درد مي‌خورد كه دليل اجتهادي نداشته باشيم, پس ما بايد از ادله‌ي اجتهاديه بحث كنيم, اگر ادله‌ي اجتهاديه برخلاف قواعد اوليه بود, ادله‌ي اجتهاديه را مي‌گيريم و قواعد اوليه را رها مي‌كنيم, ودر غير اين صورت به اصول عمليه عمل خواهيم نمود. قواعد ثانويه كه همان ادله‌ي اجتهاديه باشد, در مانحن فيه سه‌تا روايت است:

روايت اول:

مرحوم كليني به سند صحيح از زراره وبكير بن اعين نقل مي‌كند (صحيحه زراره, عن ابي جعفر(عليه السلام) قال: إذا استيقن انّه زاد في صلاته المكتوبه ركعه لم يعتد بها واستقبل صلاته استقبالاً, اذا كان استيقن يقيناً)_ وسائل: ج 5 باب 19, از أبواب خلل, حديث 2. نماز را رها مي‌كند, يعني نمازش باطل است وبايد از اول رو به قبله ايستاده ‌شود. مورد اين روايت زيادي يك ركعت است, پس قاعده‌ي اوليه بهم خورد, چون قاعده‌ي اوليه مي‌گفت كه نماز نسبت به همه چيز,( لا بشرط) است, ولي اين روايت مي‌فرمايد كه نماز نسبت به يك ركعت اضافي (بشرط لا) است, يعني اگر كسي يك ركعت را در نمازش اضافه كند نمازش باطل مي‌شود. پس از قاعده‌ي اوليه_ به مقدار يك ركعت_ رفع يد مي‌كنيم, قاعده اوليه مي‌گفت نماز نسبت به زيادي(لابشرط) است, يعني زيادي وعدم زيادي در آن اثري ندارد. اما اين روايت مي‌فرمايد كه نسبت به يك ركعت(لابشرط) نيست, بلكه( بشرط لا) مي‌باشد.

روايت دوم:

ماوراه الشيخ بسنده الي علي بن مهزيار _ قبر علي بن مهزيار در اهواز است, در حدود 250 فوت نموده_ عن فضاله بن أيوب_ ثقه است_ عن أبان بن عثمان, اين هم ثقه است و از اصحاب اجماع نيز مي‌باشد, عن أبي بصير, همه‌ي ابو بصير‌ها ثقه هستند, قال:( قال أبوعبد الله_عليه السلام _ من زاد في صلاته فعليه الاعاده) _ وسائل: ج 5 باب 19, از أبواب خلل, حديث 1.

اولين بحثي كه در اين روايت داريم اين است كه آيا كلمه‌ي(زاد) را در جاي به كار مي‌برند كه زيادي ومزيد از سنخ نماز باشد, مثل اينكه انسان در نمازش ركوع را دوبار انجام بدهد, يا سجده را سه بار انجام بدهد, يا اينكه كلمه‌ي(زاد) عام است, يعني هم مسانخ را شامل است و هم غير مسانخ را. مثل اينكه انسان در نماز بعد از قرائت حمد, كلمه‌ي (آمن) را بخواند, يا نماز را مانند اهل سنت بصورت تكتف انجام دهد ؟ حضرت امام(ره) مي‌فرمود كه كلمه‌ي (زاد) وزيادي را در جاي به كار مي‌برند كه مزيد از قماش وسنخ نماز باشد, يعني انصراف دارد به هم سنخ نماز. ولي ما وجهي براي اين انصراف نداريم, بلكه كلمه‌ي(زاد) عام است, يعني هم شامل زيادي مي‌شود كه هم سنخ نماز باشد وهم شامل زيادي مي‌شود كه هم سنخ نماز نباشد, اما با يك شرط, وآن شرط اين است كه مزيد را به نيت نماز بياورد. اگر اين را گفتيم , آنوقت هر زيادي موجب بطلان نماز مي‌شود.

مرحوم آيه الله حائري كتابي دارد بنام(الصلوه), ايشان در اين كتاب در باره(من زاد في صلاته) يك مطلب خاصي دارد, ما معتقديم كه كلمه‌ي(من زاد) مسانخ وغير مسانخ را شامل است وكلمه‌ي(شيئاً) را در اينجا در تقدير مي‌گيريم,حضرت امام (ره) مي‌فرمايد كه مراد هم سنخ وهم جنس نماز است, ولي مرحوم حائري مي‌فرمايد كه مراد از كلمه‌ي(زاد) ركعت است, يعني كسي كه در نمازش يك ركعت را اضافه نمايد, چرا؟ مي‌فرمايد كه در كلام عرب, كلمه‌ي(زاد) را درجاي به كار مي‌برند كه مزيد از سنخ مزيد فيه باشد, يعني زايد از سنخ چيزي باشد كه بر آن افزوديم, فلذا كلمه‌ي(صلات) را به سجده‌ي تنها اطلاق نمي‌كنند, به ركوع كلمه‌ي صلات را به كار نمي‌برند, اقل وكمترين مرتبه‌ي صلات يك ركعت است, بنابراين بايد مراد از مزيد هم صلات باشد وصلات هم بر ركوع وسجده اطلاق نمي‌شود, پس حتماً مراد از(زاد) ركعت است, زيرا كه به يك ركعت هم كلمه‌ي صلات اطلاق مي‌شود, سپس ايشان اين عبارت عربي را شاهد مي‌آورد كه(زاد الله في عمرك), خدا بر عمر شما اضافه كند, در اينجا مزيد از سنخ مزيد فيه است, يعني عمر هشتاد ساله‌ي شما بشود صد سال, آن بيست سال اضافي از سنخ هشتاد سال است. اين حاصل بيان مرحوم حائري بود_ كتاب صلات, مقصد سوم, ص210 چاپ 1353. ايشان دائره روايت را بسيار تنگ گرفت.

يلاحظ عليه:

اولاً اين مثل را من در ميان عرب نديدم كه بهم ديگر بگويند(زاد الله في عمرك), عرب كلمه‌ي(زاد) را در عمر به كار نمي‌برند, بلكه كلمه‌ي(أطال) يا(طول) را به كار مي‌برند(أطال الله عمرك, طول الله عمرك). ثانيا عمر يك خصوصيتي دارد كه دوجور نيست, تا اينكه مزيد غير از مزيد فيه باشد, بلكه عمر يك چيز بسيطي است, بدين معني كه ماهيت مختلفي نيست, خدا اگر بخواهد اضافه عمر بدهد عمر هشتاد ساله را صد ساله مي‌كند, اما ثروت انسان را زياد كند يا اولاد انسان را زياد كند, اين اطاله‌ي عمر وزيادي عمر محسوب نمي‌شود, اضافه‌ي عمر حتماً از سنخ خود عمر است. اما صلات در عين اينكه يك وجود واحدي است, مركب است از ماهيات مختلفه ومقولات متعدده. فلذا زيادي گاهي مي‌تواند از سنخ خودش باشد, وگاهي هم مي‌تواند از سنخ خودش نباشد. علاوه براين اگر كسي سجده را سه بار بياورد يا ركوع را دوبار بيا ورد, همه مي‌گويند كه اين آدم در نمازش زياد كرد. بنابراين فرمايش مرحوم آخوند, درست نيست بلكه اين حديث از نظر ما معني گسترده دارد وهر نوع زيادي را اعم از ركن, غير ركن, ركعت وغير ركعت شامل است. روايت سوم: من اين روايت را از كتاب صدوق_ كه هم سندش عالي است و هم روايت متقن مي‌باشد_ نقل مي‌كنم, صدوق مي‌فرمايد: حدثني أبي,قال حدثني سعد بن عبد الله القمي, عن احمد بن محمد بن عيسي اشعري قمي, عن الحسين بن سعيد اهوازي, عن حماد بن عيسي, عن حريز بن عبد الله سجستاني, عن زراره, عن أبي عبد الله _ عليه السلام_ قال: لاتعاد الصلاه إلا من خمسه: الطهور, والوقت, والقبله, والركوع, والسجود - ثم قال: - القرائه سنّه والتشهد سنّه, ولا تنقض السنّه الفريضه)_ من لا يحضره الفقه, ج 1, ص 255. _ وسائل: ج 4 باب 1, از ابواب قواطع صلات, حديث 4. اين پنج‌تا را خداوند بوسيله‌ي جبرئيل, به پيغمبر اكرم(صلي الله عليه وآله) وحي نموده, اما غير از پنج‌تاي اول از طريق وحي الهي نيست, بلكه سنه النبي است, فلذا اولي را مي‌گويند فرض الله, بقيه را مي‌گويند فرض النبي, معني حديث شريف اين است كه اگر آن پنج‌تاي اول را بياورد, بقيه چندان مهم نيست, نقصان اين پينج‌تا مهم است, اما بقيه چون فرض النبي است لذا مهم نيست, ما در اطراف اين حديث چند‌تا بحث داريم:

1- سند حديث, مادر باره‌ي سند حديث بحث كرديم وگفتيم كه سند شيخ, ضعيف است, سند كليني خوب است, اما متن روايت چندان اعجاب انگيز نيست, اما روايتي كه هم از نظر سند عالي است وهم از نظر متن, متن اعجاب انگيزي دارد, روايت صدوق است در كتاب(من لا يحضره الفقه) ودر كتاب خصال نيز درماده‌ي خمسه, اين روايت آمده.

2- آيا اين حديث, همه‌ي حالات مكلَّف را مي‌گيرد, يا برخي از حالات مكلَّف را مي‌گيرد؟ ان للكلَّف حالات:

الف) العالم الملتفت. ب) الشاك الملتفت.

ج) الجاهل المركب. د) الناسي.

آيا اين حديث كه مي‌فرمايد(لا تعاد الصلوه الا من خمسه) هم شامل عامد مي‌شود, هم شاك ملتفت(جهل بسيط) را مي‌گيرد هم جاهل مركب , يعني تمام اين چهار‌تا را شامل است, آيا حديث( لا تعاد) هر چهار‌تار شامل است يا اينكه برخي را شامل است ولي برخي ديگر را شامل نيست؟ وبه عبارت ديگر بحث ما در مستثني نيست بلكه در مستثني منه است, يعني لا تعاد الصلوه من غير هذه الخمسه, سواء كان عامداً, او شاكاً, او جاهلاً مركباً, او ناسياً.آيا اين (لا تعاد), همه‌ي اين حالات را مي‌گيرد؟ در پاسخ مي‌گوييم كه بطور قطع, عامد را نمي‌گيرد, يعني اگر كسي در نماز عمداً غير از اين موارد خمسه را ترك كند, اين را نمي‌گيرد, بدين معني كه اگر كسي از روي عمد (غير از موارد خمسه) ساير اجزاء نماز را هم ترك نمايد, نمازش باطل مي‌شود, چرا عامد را نمي‌گيرد؟ چون اگر عامد را هم شامل شود, نقض در تشريع لازم مي‌آيد, يعني مولا از يكسو بفرمايد كه اينها جزء نمازند, اما سوي ديگر هم چراغ سبز نشان بدهد و بفرمايد كه اگر غير پنج‌تارا ترك نمودي اشكالي ندارد, معني جزئيت اين است كه در حال التفات جزء است, اما اگر در حال التفات هم تركش اشكالي نداشته باشد, پس از ابتدا بايد بگويد كه جزء نيست, نه اينكه جزء است, اما تركش در حال عمد اشكالي ندارد.