فی أدلة القائلین بالامتناع

مرحوم آخوند   مقدمات دهگانه ‌ ی را بیان کردند تا در پرتوی آنها، دلیلی را که اقامه کرده ‌‌ اند روشن بشود، ما نیز همۀ آن مقدمات دهگانه را بحث کردیم.

ما نخست دلیل قائلین به امتناع را ذکر می ‌ کنیم، محقق خراسانی برای این دلیلٍ، چهار مقدمه ذکر می ‌ کند:

المقدمة الأولی: مقدمه ‌ ی اول این است که «احکام خمسه» با هم تضاد دارند و قابل جمع نیستند.

المقدمة الثانیة: ‌ مقدمه ‌ ی دوم این است که ایشان معتقد است براینکه «احکام» به افعال خارجی تعلق می ‌ گیرد،یعنی   به همین صلاتی که در خارج انجام می ‌ دهیم تعلّق می ‌ گیرد.

المقدمة الثالثة: مقدمۀ سوم ایشان این است که «تعدّد عنوان» موجب تعدّد معنون نیست،یعنی اگر این عمل خارجی شما دارای دوعنوان است، ‌ مثلاً: یک عنوانش عنوان صلات است،عنوان دیگرش عنوان غصب می باشد،این دو عنوان، حرکت را در خارج متعدّد نمی ‌ سازد.

المقدمة الرابعة: مقدمۀ چهارم مرحوم آخوند این است که«شیء واحد» در خارج ماهیّت واحدة دارد،یعنی یک شیء نمی ‌ تواند در خارج دارای دو ماهیّت باشد. به عبارت دیگر: این حرکتی که ما   در خارج انجام می ‌ دهیم،بیش از یک ماهیّت ندارد، یعنی زید خارجی دارای ماهیّت واحدة است.

 البته باید توجه داشت که از میان   این مقدمات چهار گانه، دو مقدمۀ اول در مسئله ‌ ی امتناع مدخلیّت تام دارند، امّا مقدمۀ سومی و چهارمی   چندان بحث ندارند، بلکه یک مسئله واضحی هستند، مثلاً: درمقدمۀ سوم که می ‌ گوییم: آیا «تعدّد عنوان» موجب تعدّد معنون است یا نیست؟ این جایش در ما نحن فیه نیست،بلکه جایش در امور تکوینی است، در امور تکوینی یکی بنام حیوان است، دیگری بنام ناطق؛ در آنجا بحث می کنند که آیا تعدّد این دو عنوان تکوینی که یکی بنام حیوان است، دیگری بنام ناطق؛ موجب تعدّد معنون است یا نیست؟ این را در مسائل تکوینی بحث می ‌ کنند، امّا در ما نحن فیه یکی تکوینی است، دیگری اعتباری می ‌ باشد،به عبارت بهتر! یکی انتزاعی است، دیگری اعتباری، مثلاً: غصب از امور انتزاعیه است، صلات هم از امور اعتباری می ‌ باشد، ولذا در اینجا معنی ندارد که بگوییم: آیا ترکیب غصب با «صلات» ترکیب شان اتحادی است یا ترکیب انضمامی، چون غصب و صلات از امور تکوینی نیستند تا این بحث ‌ ها را مطرح کنیم،زیرا غصب از امور انتزاعی است «امّا الغصب فهو امر انتزاعیٌّ»، چطور انتزاعی است؟ لأنّه من استیلاء الأجنبی علی مال الغیر ینتزع منه عنوان الغصب؛ یعنی همانطوری که فوقیّت را از فوق، وتحتیت را از تحت انتزاع می ‌ کنیم، در اینجا نیز«من استیلاء الأجنبی علی مال الغیر» عنوان غصب را انتزاع می ‌ کنیم، ولی صلات از امور اعتباری است «و اما الصلوة   فهو امرٌ اعتباریٌّ». به عبارت دیگر: «صلات» ترکیب یافته از چندین مقوله است،یعنی هم مقولۀ «کیف» در او هست، کیف در صلات عبارت است از: «جهر و اخفات»،   هم مقولۀ «کم» در آن هست، و هم   «زمان» در صلات نهفته است و هم «وضع»   در او خوابیده است، مانند: «رکوع و سجود».پس   چیزی که از اجناس مختلف و متضاد ترکیب پیدا کند، به آن می ‌ گویند:امر اعتباری، فلذا مقدمۀ سوم آخوند دراینجا موضوع ندارد،بلکه جایش عالم تکوین و تکوینیات است، و به همین جهت است که ما در اینجا در اطراف آن بحث نخواهیم کرد.

«وهکذا» در اطراف مقدمۀ چهارم آخوند نیز بحث نخواهیم کرد، مقدمه ‌ ی چهارم ایشان این بود که «شیء واحد» در خارج یک ماهیّت دارد نه دو ماهیّت، این مقدمه ‌ ی ایشان نیز ارتباطی به بحث ما ندارد.چرا؟ چون این بحث مال امور تکوینی است،یعنی   در امور تکوینی می ‌ گویند:«لمن کان له وجود واحد فله ماهیة واحدة»، این مال امور تکوینی است، اما اینکه کسی در خانه غصبی نماز می ‌ خواند یکطرفش امر انتزاعی است ـ پایش به تکوین می ‌ رسد ـ امّا دیگری امر اعتباری است.

بنابراین؛ بحث کردن در مقدمۀ سوم و چهارم آخوند، چندان لزومی ندارد، چون از شئون امور تکوینی هستند . ولذا ما بحث را روی مقدمه ‌ ی اول و دوم آخوند متمرکز می کنیم، و با حل این دو مقدمه، یا اجتماعی خواهیم بود و یا امتناعی. بنابراین؛ ما به تحلیل و بررسی این دو مقدمه می ‌ پردازیم.

مرحوم خراسانی می فرماید: «بالبداهة و الوجدان» بین احکام خمسه تضاد است،یعنی بین وجوب و حرمت، حتی بین وجوب و کراهت، بین وجوب و استحباب یکنوع تضاد وجود دارد، ایشان تضاد بین احکام خمسه را یک امر بدیهی و غیر قابل انکار می ‌ داند، و من المعلوم که متضادین قابل اجتماع نیستند، یعنی مولا یک شیء را هم حتماً بخواهد، و در عین حال ترکش را هم به طور حتمی بخواهد، این دو تا قابل جمع نیستند،یعنی هم جدّاً بعث کند و هم جدّاً زجر کند،این دوتا اصلاً قابل جمع نیستند،و لذا می فرماید که اجتماع امر و نهی از قبیل تکلیف به محال نیست، بلکه از قبیل تکلیف محال است، یعنی محال است که در ذهن یک انسان عاقل دو تا حکم جمع بشود،یعنی هم حکم به اینکه جدّاً بعث کند و هم جدّاً زجر کند، یک چنین چیزی اصلاً ممکن نیست،یعنی«فهذا من قبیل التکلیف المحال لا تکلیف بالمحال». یک موقع تکلیف به محال است، مثل اینکه مولا بفرماید: «طر إلی السماء» طیران به سوی آسمان امکانی ذاتی دارد، ولی چون این آدم فاقد وسیله است، ولذا این «تکلیف» تکلیف به محال است(هرچند ما قبلاً گفتیم که تکلیف به محال   نیز بازگشتش به تکلیف محال است ‌ ٍ).

بنابراین؛ مرحوم آخوند می فرماید:یک شئء را هم واجب کردن و هم حرام کردن، تکلیف محال است، یعنی   محال است که در ذهن مولا دو تا حکم متضاد جوش بخورد و جمع شود،یعنی هم جدّاً اراده ‌ اش به طور جدّ (جدّاً) به اتیان تعلق بگیرد و هم اراده ‌ اش به طور جدّ(جدّاً) بر ترک تعلق بگیرد. یلاحظ علیه : ما نخست باید تضاد را تعریف کنیم که تضاد چیست؟ آقایان در باب تقابل می گویند که ما چهار نوع تقابل داریم:

ما در اینجا   از میان این چهار نوع تقابل، فقط تقابل تضاد را بحث می کنیم،سپس نگاه خواهیم کرد که آیا تعریف تضاد بر «احکام خمسه» صدق می کند یا نمی ‌ کند؟ حکماء تقابل تضاد را چنین تعریف کرده ‌ اند: «امران وجودیان لا یستلزم تصور احدهما تصور الآخر، یتعاقبان علی موضوع واحد داخلان تحت جنس قریب بینهما غایة الخلاف»،این تعریف تضاد است که   در آن برای تضاد چند قید ذکر شده است:

1) امران وجودیان؛ یعنی در تضاد باید هر دو امر وجودی باشند، مانند سفیدی و سیاهی؛ با   قید «امران وجودیان» عدم و ملکه خارج شدند، «تناقض» نیز خارج شد (خرج التناقض). چرا؟ چون در «عدم و ملکه» یکی وجودی   است، دیگر عدمی؛   در«تناقض» نیز چنین است،یعنی یکی وجودی می ‌ باشد،اما   دیگری عدمی است،پس با این   تعریفی که از تضاد کرد ‌ ه ‌ اند و گفته ‌‌ اند:«امران وجودیان» دو چیز خارج شد، یعنی هم   عدم و ملکه خارج شد، و هم تناقض خارج گردید.

٢) لا یستلزم تصور احدهما تصور الآخر؛ با این قید دومی که برای تضاد کردند، تقابل تضایف خارج شد (خرج تقابل التضایف)،چون در متضایفان وقتی یکی را تصور کردیم، دیگری نیز وارد ذهن می شود،یعنی همین که گفتید: «ابوت»، بنوت نیز فوراً به ذهن می رسد.به عبارت دیگر: با گفتن «علیّت» معلولیّت نیز فوراً به ذهن می رسد،یعنی در «تقابل تضایف» تصور احدهما مستلزم تصور دیگری است، وحال آنکه در «تقابل تضاد» چنین نیست .

3) یتعاقبان علی موضوع واحد؛ «تعاقب» این است که با آمدن یکی، دیگری می رود (اذا جاء احدهما خرج الآخر)،قید سومی که برای تضاد ذکر نمود ‌ ه ‌ اند،این است که در موضوع واحد تعاقب دارند، یعنی در یک «موضوع» اگر یکی آمد، دیگری می رود، اگر سفیدی آمد، سیاهی می رود. معنای «تعاقب» پشت سر هم است، یعنی   «لا یجتمعان فی موضوع واحد» .

4) داخلان تحت جنس قریب، قید چهارم این است که تحت جنس قریب داخل هستند، چنانچه سفیدی و سیاهی تحت جنس قریب داخل هستند. جنس قریب کدام است؟ کیف مٌبصر، «لون» در واقع و حقیقت «عبارة اخرای» کیف مبصر است، با این قید چهارم متماثلان خارج شد (خرج المتماثلان)،یعنی دو سفیدی نیز با همدیگر جمع نمی شوند، ولی دو تا سفیدی تحت جنس واحد نیستند، بلکه تحت نوع واحدند، به نام: «بیاض» .

5) بینهما غایة الخلاف؛ قید پنجم این است که بینهما نهایت خلاف است،حال که تعریف تقابل تضاد را شناختیم، باید بحث کنیم که آیا واقعا احکام خمسه با همدیگر متضادند و تحت تعریف تضاد داخلند یا نه؟ ما معتقدیم که بین «احکام خمسه» تضاد فلسفی وجود ندارد.چرا؟ زیرا بحث ما یا در مسئله ‌ ی انشاء است یا در مسئله ‌ ی اراده؛ ولی فعلاً بحث ما در مسئله ‌ ی انشاء است، این تعریفی که فلاسفه برای تضاد کرده ‌ اند، در تضاد تکوینی صادق است و تضاد یکی از مراتب تکوین است، فلذا   گفتم   علمای فلاسفه هنگامی که تقابل را بحث می کنند، می گویند: «تقابل» چهار جور است و تقابل از مباحث تکوین است،یعنی حکیم در امور تکوینی بحث می کند، و حال آنکه «احکام خمسه» همه ‌ ی شان از امور اعتباری هستند، مثلاً: یکی از «احکام خمسه» وجوب است، یعنی «وجوب» یکی از احکام خمسه است وهمین وجوب یک امر انشائی است «فهو امر انشائئ و الانشائئ یتعلق بالأمور الاعتباریه»؛«انشاء» به امور اعتباری تعلق می گیرد نه به امور تکوینی، چون تکوین کار خدا است، ولذا اگر بشر بخواهد چیزی را ایجاد کند، امر اعتباری را در عالم اعتبار می تواند ایجاد کند.

توضیح مطلب: قبل از آنکه بشر به تکامل برسد، وقتی که می خواست یکی را وادار به کاری کند، دستش را می گرفت و به سمت کار می کشید؛ یا اگر می خواست کسی را از کاری باز دارد، دستش را می گرفت و از کار عقب می کشید، اما بعد از آنکه بشر مدنیت پیدا کرد، کلمۀ «افعل» را جانشین آن عمل تکوینی کرد، هم چنین کلمۀ «لا تفعل» را جانشین عقب زدن دست از کار کرد، در حقیقت بشر متمدن با این دو کلمۀ افعل و لا تفعل (آنچه را که با دستش گاهی به سمت کار می ‌ کشید و هل می ‌ داد و یا با دستش از کار باز می ‌ داشت و مانع از کار طرف مقابل می ‌ شد) انشاء می ‌ کند؛ پس «افعل» یک نوع انشاء بعث است، یعنی بعث انشائئ است در مقابل بعث تکوینی، و هم چنین «لا تفعل» یکنوع   زجر انشائی است در مقامبل زجر تکوینی؛ چون در همه جا بعث و زجر تکوینی و عملی ممکن نیست، فلذا آمده ‌ اند الفاظ را جانشین کارها، بعث ها و زجرهای تکوینی کرده ‌ اند، «فالوجوب و التحریم من الأمور الاعتباریه، من الأمور الانشائیه».به همین جهت داخل تحت تعریف تضاد نیست.چرا؟ چون تضاد از امور تکوینی است، نه از امور اعتباری و انشائی. «التضاد امران وجودیان» یعنی تکوینی است.«اعتباریات» در واقع اداء تکوینات را در آوردن است، ولذا ما با کلمۀ «افعل و لا تفعل» اداء تکوین را در می آوریم،یعنی   چون دست همه را گرفتن و به کار واداشتن و یا از کار بازداشتن ممکن نیست، ولذا این کلمات را جانشین بعث و زجر تکوینی کرده ‌ اند. بنابراین؛ بعث و زجر انشائئ از امور تکوینیه نیستند، پس در نتیجه «احکام خمسه» تحت تضاد داخل نیستند.