تقریبی را که محقق نایئنی ارائه دادند، دارای چند مقدمه و بخش بود، اولین بخش و مقدمه ‌ اش این بود که نماز در مکان غصبی، هم نمازش از نظر اجزاء و شرائط کامل است و چیزی کم ندارد، وهم غصبش از نظر ماهیت کامل است، ایشان غصب را این چنین معنی می کند: «الکون فی المکان المحرّم» یعنی «غصب» عبارت است از: «کون در مکان محرم».

بخش دوم کلام ایشان این است که آیا ترکیب جنس و فصل،از چه نوع ترکیبی است،یا ترکیب ماده وصورت، ‌ از چه نوع ترکیبی می ‌ باشد؟ در اینجا دو قول وجود دارد:

الف) قول اول( که قول به تحقیق است و مختار ماست) این است که «شئء» وقتی حرکت می ‌ کند،یعنی حیوان و ماده که   در حال حرکت است، در هر «مرحله» عین همان فصل است، فرض کنید که ما الآن حیوانی رابه نام «فرس» مطالعه می کنیم، این حوانیت متبلور است در فصلی به نام «صاهل»،اما اگر این حیوان ترقی کرد و به مرحلۀ انسانیت رسید، این «حیوان» در حقیقت متبلور در ناطقیت است نه اینکه در حد حیوانیتش باقی است،یعنی این «حیوان» دیگر حیوان نیست، بلکه این دیگر انسان است ولذا می ‌ گویند: ترکیب جنس و فصل، ترکیب اتحادی است «صار الحیوان ناطقاً»؛ هم چنین است مراحل پایین، مثلاً: «صار الجمادی نباتاً و النبات حیواناً و الحیوان ناطقاً»،یعنی این ماده در حال حرکت در هر مرحله، عین همان صورت است، و به این می ‌ گویند: «ترکیب اتحادی»؛

 در مقابل نظریۀ ترکیب اتحادی، نظریۀ دیگری وجود دارد به نام ترکیب انضمامی، کأنّه قائل به کثرت می باشند و معتقدند که حیوانیت است و ناطقیت؛ هم حیوان است و هم ناطق،یعنی هم حیوانیت محفوظ است، و هم ناطقیت محفوظ می ‌ باشد، ‌ به این می ‌ گویند:« ترکیب انضمامی»؛ سپس مرحوم نائینی وارد تجزیه و تحلیل نماز می ‌ شود و می فرماید: نماز در دار غصبی داخل   درتحت مقولۀ وضع است وما قبلاً وضع را هم معنی کردیم، ایشان قائلند که نماز از اول تا آخرش وضع است،یعنی «قیام» وضع است، سجود و رکوع نیز وضع است، و اما «غصب» داخل   درتحت مقولۀ «أین» است، که « أین» را هم تعریف کردیم.

بخش سوم کلام ایشان این است که این آدم که در حال «هویّ» است،هم اوضاع متلاحقه دارد و هم «أین» متلاحق دارد، یعنی من که الآن از بالا به پایین حرکت می کنم، دو تا جنس عالی در حال تبدل است، یک جنس عالی که همان وضع است، اوضاع متلاحقه که یکی هم «أین» است، من که حرکت می کنم،«أین» ‌ ها عوض می شوند، الآن که نشسته ام و سرم به طرف بالاست، اما وقتی به سجده می ‌ روم، ‌ سرم به طرف پایین می رود.

مرحوم نائینی در اینجا فقط حرکت را مطرح می کند، از این   معلوم می ‌ شودکه ایشان در   سایر موارد وجاها هیچ نوع تصادم بین صلات و بین غصب نمی ‌ بیند، بلکه فقط تصادم را در این حرکت می بیند. در این «هویّ» دو تا حرکت وجود دارد، یکی حرکت در وضع، به این معنی که اوضاع من عوض می شود، دیگری حرکت در« أین» است،یعنی مکان من نیز عوض می شود و لذا می گوید: در بغلِ «حرکت» دو چیز است:

  نسبت وضع و «أین» به این حرکت، چه نسبتی است؟ به عبارت دیگر: اینکه   می گویند: این «حرکت» بغلش دو چیز است؛ یکی وضع هست، دیگری «أین»؛ نسبت این دوتا به «حرکت»   چه نسبتی است؟ دو تا احتمال می دهد و هر دو را باطل می کند، وقتی که هر دو را باطل کرد،سپس احتمال صحیح را انتخاب می کند:

الف) احتمال اول این است که بگوییم: «الحرکة جنس و الوضع و الأین فصلان له»؛

ب) احتمال دوم این است که بگوییم: «الحرکة عرض و الوضع و الأین عارضان لها»؛ هیچکدام از این دو احتمال صحیح نیست (و کل واحد منها غیر صحیح)؛

اولی صحیح نیست، چون لازم می آید که «شئء واحد» در مرتبۀ واحده دارای دو فصل باشد،یعنی شئء واحد به نام «حرکت» دارای دو فصل باشد، یک فصلش وضع است، فصل دیگرش «أین»؛ و این ممکن نیست، یعنی ممکن نیست که «شئء واحد» بیش از یک فصل داشته باشد، مثلاً: «انسان» یک فصل دارد به نام: «ناطق»؛ حیوان   نیز یک فصل دارد به نام: «صاهل»   ولی یک شئء نمی ‌ تواند دو فصل داشته باشد .

احتمال دومی نیز   غیر صحیح و نادرست است، احتمال دومی این بود که بگوییم: الحرکة عرض و الوضع و الأین عارضان لها» این هم درست نیست. چرا ؟ می فرماید: این مبتلا به دوتا اشکال است:

اولاً: «قیام العرض بالعرض» لازم می ‌ آید که این محال است و باطل؛ چرا محال است؟ چون «عرض» نمی تواند با عرض قائم باشد، بلکه عرض فقط می ‌ تواند   قائم با جوهر باشد.

ثانیاً: اگر بگوییم سه تا عرض کنار هم و بغل هم هستند،یعنی اگر بگوییم که وضع،حرکت و أین بغل هم هستند، آن وقت لازم می ‌ آید که «عرض» مرکب باشد، و حال آنکه «عرض» بسیط است (الأعراض بسائط). پس این دو نظریه باطل   شد، کدام دو نظریه؟

الف) الحرکة جنس و الوضع و الأین فصلان لها؛

  ب) الحرکة عرض و الوضع و الأین عرضان لها؛ وقتی هر دو باطل شد،آنگاه وارد مقدمۀ چهارم می شود و می گوید: وقتی هر دو باطل شد، باید بگوییم که «حرکت» خودش تحت هیچ مقولۀ داخل   نیست، بلکه حرکت در هر «مقوله» عین آن مقوله هست.چرا؟ چون یک قاعده فلسفی داریم که هر چیزی که در بیش از یک مقوله پیدا شود، آن تحت هیچ مقوله در نمی ‌ آید، مانند حرکت و علم،یعنی علم به کیف از مقولۀ کیف است، علم به «کم» از مقولۀ کم است، هم چنین است «وجود»، یعنی وجود در هر «مقوله» عین آن مقوله است، مثلاً: «وجود»   در عرض عین عرض است، هکذا «وجود» در جوهر عین جوهر است. مرحوم نائینی این چهار مقدمه را برای ما درست کرد، حالا ما   می خواهیم از این چهار مقدمه نتیجه گیری کنیم، آن چهار مقدمه عبارت بود از:

١) نماز در «دار غصبی» تام و کامل است،یعنی هم صلاتش تام و کامل است و هم غصبش.

٢) ترکیب جنس و فصل، ماده و صورت انضمامی است یعنی دارای کثرت است،سپس گفت که در«هویّ» دو چیز داریم، هم اوضاع متلاحقه داریم،   و هم «أین متلاحقه»   داریم. مکانها عوض می ‌ شوند،

3) بعد در اینجا دو تا فرضیه درست نمود و هر دو را باطل کرد و آن دو فرضیه عبارت بود از:

  الف) بگوییم: الحرکة جنس والوضع والأین فصلان لها؛

ب) الحرکة عرض والوضع و الأین عارضان لها؛

٤) مقدمۀ چهارم این بود که «حرکت» در هر مقوله، عین آن مقوله است، می ‌ فرماید:مشکل فقط در اوضاع متلاحقه و أیون متلاحقه است،و من می ‌ روم که   هم اوضاع متلاحقه را عوض کنم و هم أیون متلاحقه را؛ می ‌ فرماید، بنا شد که حرکت در «مقوله» عین آن مقوله باشد، در اینجا دو حرکت داریم که عبارتند از:

1) حرکت وضعی، 2) حرکت أینی، «حرکت وضعی» متعلَّق ومرکبِ امر است، «حرکت أینی» متعلَّق و مرکبِ نهی می ‌ باشد، پس اجتماع نشد، (فأین الاجتماع؟). بله! قبول داریم که امر و نهی متضادین هستند، منتها   متعلَّق ‌ ها ومرکب های شان جداست و با هم فرق دارند،یعنی یکی متعلَّق و مرکبش امر ، دیگری متعلَّق و مرکبش نهی می ‌ باشد.

اولاً: معلوم می شود که مرحوم نائینی با محقق خراسانی (در اینکه «احکام» به مصادیق خارجیه تعلق می ‌ گیرد) هم فکرند، چون معتقد است که «احکام» متعلّق به خارج است، ولذا با این مسائل فلسفی تلاش کرده است که خارج را دو تا کند و بگوید حرکت دو تاست. سکون نیز دو تاست،   حال سجود دو تا ست.یعنی حیثیت وضعی، غیر از حیثیت أینی است، ایشان در حرکت با اصطلاح صحبت کرد و گفت: «حرکت» تحت مقوله نیٍست، بلکه در هر مقوله ‌ ای، عین آن مقوله است.پس اولاً؛ ما قبول   نداریم که احکام متعلّق به خارج باشد.چرا؟   زیرا «خارج»م   ظرف عروض احکام نیست، بلکه ظرف سقوط احکام می ‌ باشد،یعنی من که نماز را در خارج می خوانم، این ظرف سقوط است نه ظرف عروض؛

ثانیاً: اینکه ترکیب اتحادی و انضمامی درست کردید، این مسئله جایش صلات و غصب نیست، بلکه   این گونه مسائل مال تکوین است، وحال آنکه صلات و غصب از امور اعتباری هستند نه اینکه از امور تکوینی باشند،به این معنی که چند مقوله را با همدیگر جمع کردیم و یک اسمی روی آنها نهادیم به نام» صلات؛«غصب» یک امر انتزاعی است. بنابراین؛ ما نباید مسائل تکوینی را روی مسائل اعتباری و انتزاعی پیاده کرد.

  ثالثاً: چطور می گویید که   من در حال« هویّ» حرکت می ‌ کنم و می ‌ روم به سوی سجده؛ و گفتید: در اینجا دو تا حرکت داریم که عبارتند از:

الف) حرکت وضعی،ب) حرکت أینی، وحال آنکه این خلاف حس است،یعنی از حس بیش از یک حرکت نیست، یعنی و جداناً یک حرکت است،آن وقت شما چطور می گویید که دو   حرکت است، که یکی مرکب ومتعلَّق امر است، دیگری متعلَّق و مرکب نهی؟!