معنای لغوی تجری
بحث ما در باره‌ی تجری است وگفتیم تجری در لغت به معنای اظهار جرأت است،یعنی آدمی که اظهار جرأت می‌کند، به او گفته می‌شود:«تجرّی» ولذا «متجرّی علیه»اش هر چیزی و هر کسی که می‌خواهد باشد، فرقی نمی‌کند، منتها اگر «متجرّی علیه» غیر مولا باشد،او محل بحث ما نخواهد بود،اما اگر «متجری علیه» مولا باشد، او محل بحث ماست، آنگاه گفتیم که تجری عبارت است از:«الإقدام علی خلاف ما قامت الحجة علیه» یعنی انسان چیزی را مخالفت کند که حجت بر آن قائم شده است،مثلاً شخص قطع دارد که این مایع خمر است و در عین حال او را شرب کند، و یا قطع دارد که فلان چیز واجب است و باید او را انجام بدهد،ولی با قطعش مخالفت می‌کند و او را انجام نمی‌دهد،خواه این قطع و حجتش موافق واقع باشد و یا مخالف واقع،
معنای اصطلاحی تجری
تجری در اصطلاح عبارت است از اقدام بر خلاف حجتی که مخالف با واقع باشد، مثلاٌ شخص قطع دارد که این مایع خمر است و در عین حال آن را شرب کند وبعداً معلوم شود که آب بوده نه خمر،یا قطع پیدا کرد که فلان چیز واجب است و باید آن را بجای بیاورد،ولی با قطعش مخالف کرد و بجای نیاورد،آنگاه معلوم شد که در واقع واجب نبوده. بنابراین فرق تجری لغوی با تجری اصطلاحی این شد که در تجری لغوی مخالفت وعدم مخالفت قطع و حجت با واقع شرط نیست، اما در تجری اصطلاحی حتماً باید این قطع و حجت مخالف واقع باشد، البته وجه اشتراک تجری لغوی وتجری اصطلاحی این است که هردو اقدام برخلاف حجت است،یعنی هردو «الإقدام علی خلاف ما قامت الحجّة علیه» می‌باشد.
مرحوم آخوند تجری را فقط روی قطع پیاده کرده است،ولی ما عرض می کنیم که قطع مدخلیت ندارد،بلکه «میزان» در تجری مخالفت حجت است، از این رو فرق نمی‌کند که این حجت قطع باشد و یا امارات و اصول عملیه،مثلاً اگر نماز جمعه مستصحب الوجوب باشد، لازمه‌ی استصحاب خواندن آن است و با این حال اگر کسی نماز جمعه را ترک کند،این «آدم» تجری کرده است هر چند بعداً معلوم شود که واجب نبوده.
بنابراین میزان ومعیار در تحقق «تجری» مخالفت مطلق حجت است نه فقط مخالفت قطع.
معنای لغوی انقیاد
در مقابل «تجری» کلمه‌ی انقیاد قرار دارد،انقیاد همانند تجری دارای دو معناست: الف) معنای لغوی، ب) معنای اصطلاحی، معنای لغوی انقیاد همان گردن نهادن و مشی کردن بر طبق حجت است،خواه این حجت مطابق واقع باشد و یا مخالف واقع، (الإنقیاد فی اللّغة المشی علی وفاق الحجة سواء کانت الحجّة مطابقاً للواقع أو مخالفاً).
معنای اصطلاحی انقیاد
اما در اصطلاح انقیاد عبارت است از مشی کردن بر طبق حجت،ولی به شرط اینکه این حجت مخالف واقع باشد،یعنی اگر مخالف واقع نباشد، به آن اصطلاحاً انقیاد نمی‌گویند، بلکه اسمش طاعت است «اما الإنقیاد فی الإصطلاح: هو المشی علی وفاق الحجة بشرط أن تکون الحجّة مخالفاً للواقع»، مثلاً شخص قطع پیدا کرد و یا اماره وحجت قائم شد که فلان چیز حرام است و باید آن را ترک کرد،این آدم هم طبق قطع و حجتش عمل کرد و آن را ترک نمود، بعداً معلوم شد که حرام نبوده است، یا حجت قائم شد که فلان چیز واجب است و باید آن را انجام داد،این شخص هم بر طبق حجت وقطعش عمل کرد وآن را انجام داد، ولی بعداً معلوم شد که واجب نبوده است،به این می‌گویند:«انقیاد اصطلاحی».پس در انقیاد اصطلاحی شرط است که حجت حتما باید مخالف واقع باشد، اما در انقیاد لغوی مخالفت حجت با واقع شرط نیست.
خلاصه‌ی بحث ما این شد که هر یک از تجری وانقیاد یک معنای لغوی دارند ویک معنای اصطلاحی، منتها محل بحث ما تجری وانقیاد اصطلاحی است نه تجری و انقیاد لغوی. پس هر گاه ما کلمه‌ی تجری وانقیادرا به کار بردیم، مراد همان تجری وانقیاد اصطلاحی است نه تجری وانقیاد لغوی.
هل المسئلة کلامیة أو اصولیة أو فقیة؟
آیا مسئله‌ی تجری یک مسئله‌ای اصولی است ویا مسئله‌ی کلامی، و یا اینکه هیچکدام آنها نیست بلکه یک قاعده‌ی فقهی می‌باشد؟
مرحوم آیة الله حائری در کتاب شریف «درر الفوائد» فرموده است که هر سه احتمال ممکن است،یعنی هم ممکن است تجری یک مسئله‌ای اصولی باشد و هم ممکن است مسئله‌ی کلامی ویا قاعده‌ی فقهی باشد.چطور؟ اگر ما در باب تجری در باره‌ی ثواب وعقاب بحث کردیم وگفتیم آیا تجری عقاب دارد یا ندارد، در این فرض بحث ما در باره‌ی تجری یک بحث کلامی خواهد بود.
اما اگر در باب «تجری» در باره‌ی حسن وقبح تجری بحث نمودیم وگفتیم که «هل التّجری علی المولاء قبیح أم لا، هل الإنقیاد للمولاء حسن أم لا»؟،اگر این چنین بحث کردیم،آن وقت تجری وانقیاد یک مسئله‌ی اصولی می‌شود.چرا؟ چون از «حسن وقبح» حکم شرعی تولید ودرست می‌شود و هر مسئله‌ی که از آن حکم شرعی تولید بشود،آن مسئله یک مسئله‌ی اصولی خواهد بود،(إذا قلنا بقبح التّجری یتولّد منه حرمة التّجری،إذا حکم العقل بالقبح حکم الشرع بالحرمة).
و ممکن است که مسئله‌ی تجری یک مسئله‌ی فقهی و یا قاعده‌ی فقهی باشد،یعنی اگر این چنین بحث کردیم که «هل الإرتکاب ما قامت الحجّة علی أنّه حرام أم لا»؟،این می‌شود یک مسئله‌ی فقهی.
سؤال: فرق مسئله‌ی فقهیه با قاعده‌ی فقهیه چیست؟
جواب: فرق شان در این است که مسئله‌ی فقهیه فقط یک مورد را شامل است، ولی قاعده‌ی فقهیه موارد زیادی را شامل است مانند: قاعده‌ی «لا ضرر، لا حرج، و کلّ ما یضمن بصحیحه یضمن بفاسده». مسئله‌ی فقهیه مانند:خود تجری، «هل التجری حرام أولا»؟،یعنی خود کلمه‌ی تجری را به کار می‌بریم.
اما اگر گفتیم:« هل ارتکاب ما قامت الحجّة علی أنّه حرام جایز أم لا»؟ این می‌شود از قبیل قاعده‌ی فقهیه نه مسئله‌ی فقهیه.
اقسام التجرّی
مرحوم شیخ درکتاب «فرائد الأصول» اقسام تجرّی را شش‌تا گرفته است، ولی ما از میان این شش‌تا فقط سه تای آن رابحث می‌کنیم نه همه را،یعنی بقیه را به خود شما واگذار می‌نماییم که در باره‌ی آنها مطالعه کنید.
1- «شخص» نیت وقصد حرام را کرده، ولی قبل از ارتکاب مقداماتش منصرف شد، یعنی قصد کرد که مقطوع الخمریه را شرب کند،ولی قبل از ارتکاب مقدمات آن، تقوای باطنیش جلوی او را گرفت و منصرف شد( نوی المعصیة فقط من دون أن یرتکبها أو یرتکب بعض مقدماتها).
2- عزم ونیت کرد بر اینکه مقطوع الخمریه را شرب کند وبعضی از مقدماتش را هم انجام داد، ولی بعد از ارتکاب بعضی ازمقدمات آن، منصرف شد و از نیت وقصد خود بر گشت (نوی المعصیة و یرتکب بعض مقدماتها من غیر أن یرتکب نفسها) .
3- عزم ونیت کرد، علاوه بر نیت وعزم، مقدمات وذی المقدمه را هم انجام داد،یعنی مقطوع الخمریه را شرب کرد، اما بعداً معلوم شد که خمر نبوده بلکه آب بوده است(نوی المعصیة و یرتکبها مع مقدماتها).