سؤال: ممکن است کسی این سؤال را بکند، بعد از آنکه از طریق دلایل عقلی، ثابت شد که «تجری»  قبح فعلی ندارد بلکه قبح فاعلی  دارد  و به  بیان دیگر «تجری»  سبب عقاب نیست، وقتی که عقل حکم کرد به عدم قبح فعلی تجری، پس باید شرع هم حکم کند بر اینکه «تجری»  عقاب ندارد  چون بین حکم عقل و شرع ملازمه وجود دارد فلذا استدلال کردن به آیات و روایات بر قبح فعلی تجری،  بی فائده است. چرا.؟ چون بین حکم عقل و حکم شرع  ملازمه است. «کل ما حکم به العقل  حکم به الشرع» وقتی عقل حکم کرد بر اینکه تجری «بماهو التجری» سبب عقاب نیست ، قهراً شرع هم حکم  خواهد کرد بر اینکه تجری عقاب ندارد، فلذا استدلال به آیات و روایات، بی فائده خواهد بود.

جواب: ظاهر این‌آیات و روایات، خلاف حکم عقل است فلذا باید این آیات و روایات را بخوانیم تا اینکه رفع تعارض بشود ، چون  ما معتقدیم که میان حکم عقل و حکم شرع تعارض نیست،یعنی عقل واقعی با نقل تعارض نمی‌کند، و همچنین نقل واقعی با عقل تعارض ندارد. بنابراین خواندن این آیات و روایات برای رفع تعارض متوهم است، چون گاهی یک تعارضی به ذهن انسان می‌رسد.از این رو باید   این آیات و روایات را ‌بخوانیم تا اینکه فهمیده شود که این آیات و روایات با حکم عقل متعارض نیستند فلذا آیاتی را که خواندیم، کوچکترین ارتباطی با مسئله‌ی تجری نداشت،‌و اگر روایات را هم می‌خوانیم به خاطر رفع تعارض متوهم است تا کسی توهم نکند که در روایات بر خلاف حکم عقل وارد شده.

استدلال به روایات

 روایات بر چند دسته و گروه می‌باشند:

الف) حشر الناس علی نیاتهم .ب) جمع الناس بالرضی و السخط.ج) نیة الکافر شر من عمله.د) خلود اهل النار لا جل نیتهم. ه) یکتب فی حال المرض ما عمل فی حال الصحة.

همه‌ی این روایات در جلد اول وسائل الشیعه از ابواب عبادات آمده است و ما مقداری از این روایات می‌خوانیم،‌چون  خیال شده که این «روایات»‌معارض با  حکم عقل است. بعضی از این  روایات دلالت دارد  بر اینکه  مردم در روز قیامت بر طبق نیت‌ شان  محشور می‌شوند،از این معلوم می‌شود که نیت هم مورد محاسبه قرار می‌گیرد و لذا خداوند انسان را  بر طبق نیتش محشور می‌کند:

1- احمد بن محمد بن خالد فی کتاب «المحاسن»: ^[1]  عن علی بن الحکم^[2] عن ابی العروة السلمی ^[3]عن ابی عبدالله «علیه السلام» قال: ( إن الله یحشر الناس علی نیّاتهم یوم القیامة)^[4]  .

پس اگر کسی نیت « شرب الخمر » را داشته باشد ، قهراً در زمره‌ی خمّاران  محشور می‌شود  و این نشان می‌دهد که نیت هم اثر دارد ، عقل می‌گفت که «نیة السوء»  بلا اثر است، ولی این خبر بر  خلاف عقل می‌فرماید که  «نیة السوء» اثر دارد.

یلاحظ علیه

همانطوری که آیات قرآن، «بعضی» بعضی دیگر را تفسیر می‌کنند، احادیث نبوی و ولوی نیز چنین است، یعنی بعضی شان  بعضی دیگررا تفسیر می‌کنند، فلذا این حدیث ٥ را یک حدیث دیگر که در همین باب است تفسیر می‌کند، مثلاً‌ حدیث ١٠ می‌گوید که خبر ( ان الله یحشر الناس علی نیّاتهم یوم القیامة) در باره‌ی جهاد است و در جهاد گروهی برای غنیمت می‌آیند، ولی گروه دیگر برای شهادت می‌آیند. آن گروه که برای غنیمت در میدان جهاد حاضر می‌شوند، در روز قیامت هم با همان نیت شان محشور می‌شوند، اما آن گروه دیگر که برای شهادت در میدان جهاد می‌روند. در روز قیامت نیز با همان نیت‌شان محشور می‌شوند فلذا این خبر درباره‌ی جهاد است و ارتباطی با بحث تجری و نیة المعصیه  ندارد.

2- عن جامعة،‌عن ابی المفضّل، عن احمد بن اسحاق بن العباس الموسوی عن ابیه^[5]، عن اسماعیل بن محمد بن اسحاق بن محمد^[6]   قال: حدثّنی علی ابن جعفر بن محمّد و علی ^[7] بن موسی‌ بن جعفر،‌هذا عن أخیه و هذا عن أبیه موسی بن جعفر «علیه السلام»، عن آبائه ‌«علیهم‌السلام»  عن رسول الله «صلی الله علیه و آله» فی حدیث  قال: (انّما الاعمال بالنیّات و لکلّ امرء ما نوی فمن غزی ابتغاء ما عند الله فقد وقع أجره علی الله  و من غزی  یرید  عرض الدنیا أو نوی عقالاً  لم یکن له إلّا ما نوی)^[8]

بنابراین حدیث ٥ مربوط به باب جهاد است و اطلاق ندارد و حدیث ١٠ هم قرینه و شاهد بر حدیث پنجم است. علاوه بر این، در حدیث مورد بحث، نیت همراه با عمل است.

بعضی  از روایات را داریم مبنی بر اینکه خود رضایت به گناه، گناه محسوب است و رضایت به ثواب هم ثواب محسوب است. آن کس که می‌گوید تجری عقاب دارد، به این روایت علی «علیه السلام» در نهج البلاغه تمسک می‌کند. علی «علیه السلام»  می‌فرماید: (أیها الناس إنما یجمع الناس الرضا و السّخط و انّما عقر ناقة الثمود رجل واحد فعمّهم الله بالعذاب لما عمّوه بالرضی فقال سبحانه فعقروها فاصبحوا نادمین).^[9]

آنچه که مردم را در روز قیامت تحت یک خیمه جمع می‌کند، رضا و سخط است،یعنی  اگر انسان  نسبت به عمل قومی خشنود شود، در روز قیامت  با همان قوم محشور می‌شود و اگر نسبت به عمل قومی سخط داشت و خشمناک بود با غیر آنها محشور می‌شود. علی «علیه السلام» می‌فرماید: خداوند ناقه صالح را به عنوان معجزه فرستاد. یک نفر آن را پی کرد و سائر مردم هم به آن رضایت دادند ولذا خداوند همه را عقاب کرد.

 و باز هم علی «علیه السلام» در روایت دیگری می‌فرماید: (الراضی بفعل قوم کالدّاخل فیه  معهم و علی کلّ داخل فی باطل اثمان، اثم العمل به و اثم الرضی به) این حدیث هم نشان می‌دهد که رضا و سخط یکی از عوامل حسن و قبح و یا ثواب و عقاب است.

یلاحظ علیه

همان جوابی را که از آیه «حب فاحشه» گفتیم، در اینجا هم می‌گوییم. در آنجا گفتیم که  مراد از حب «فاحشه» اتهام مؤمنه است، یعنی کسی که یک مؤمنه‌ی را متهم کند و کسی که می‌خواهد این اتهام و قذف مؤمنه عالم گیر باشد و در همه جا پخش شود. این خودش  گناه است، «ما نحن فیه» نیز از همین قبیل است، یعنی رضایت دادن به گناه دیگری خودش از گناهان است و ما هم نگفتیم که اصلاً گناه قلبی نداریم، بلکه گفتیم گناه قلبی هم داریم مانند:« کفر، نفاق و ...؛» ولی در  ما در باب تجری گفتیم «نیة المعصیة» فردی  مراد است، یعنی کسی نیت معصیت کرد، ولی خودِ معصیت را مرتکب نشد. این محور بحث ما در باب تجری می‌باشد.

ما نگفتیم که قلب انسان مرکز گناه نیست. اصلاً مرکز  و جایگاه کفر و ایمان فؤاد و قلب است. بنابراین همان جواب را که  از آیه‌ی (إن تشیع الفاحشه) دادیم و گفتیم . مراد از «فاحشه» اتهام است نه اینکه فاحشه به معنای «زنا» باشد. بلکه به معنای «اتهام و قذف» است.  یعنی کسی خوشش بیاید و دوست داشته باشد که این اتهام شیوع پیدا کند و دهان به دهان بگردد. این خودش از گناهان است. این روایت  نیز از  همین قبیل است، رضایت دادن به اینکه ناقه را پی کند، خودش از گناهان کبیره است و ما  نیز قبول داریم که قلب مرکز  گناه است، یعنی بخشی از گناهان مربوط به قلب است، ولی گفتیم که «نیة المعصیه» گناه نیست،فقط قبح فاعلی دارد و طرف را  مذمّت می‌کنند، اما قبح فعلی و  عقاب ندارد.

3-  عن علی بن ابراهیم  (ابراهیم بن هاشم)  عن ابیه^[10]   عن النوفلی، عن السکونی ^[11] عن ابی عبدالله «علیه السلام» قال: قال رسول الله«صلی الله علیه و آله»:)نیة المؤمن  خیر من عمله و نیة الکافر شرّ من عمله  و کلّ عامل یعمل علی نیته)^[12].

مستدل با فراز دوم این حدیث استدلال می‌کند و می‌گوید اگر واقعاً «عمل» گناه دارد، پس نیت معصیت هم گناه خواهد داشت، یعنی  معنا  ندارد که «عمل»  عقاب داشته باشد، اما نیت و قصدی  که شرتر  و بدتر از  خودِ «عمل»  است عقاب نداشته باشد.

یلاحظ علیه

اگر ما ظاهر این حدیث را بگیریم، ظاهر این حدیث با حکم  عقل مخالف است زیرا عقل می‌گوید که «نیة المعصیه بما هی نیة المعصیة» مادامیکه به مرحله‌ی عمل نرسد و لباس عمل را نپوشد عقاب ندارد. ولی این روایت می‌گوید  که نیت کافر بدتر از عملش است و معنایش این است  که  اگر «عمل» عقاب دارد، قهراً نیت و قصدش  نیز عقاب دارد

 ما در مقام  جواب عرض می‌کنیم که:

اولاً: خود این حدیث از غرائب است، دو نفر در سند این حدیث ثقه بودند، اما نوفلی و سکونی  هر چند سنّی مسلک هستند، ولی اصحاب به روایات آنها عمل کرده‌اند. مشکلی که در این حدیث وجود دارد این است که این حدیث با فطرت انسان سازگار نیست.یعنی فطرت انسان قبول نمی‌کند که نیت معصیت بدتر و زشت‌تر از خود معصیت باشد و  نمی‌‌توان گفت که رضایت دادن به قتل و کشتن حسین «علیه السلام» گناهش سنگین‌تر از قتل و کشتن حسین «علیه السلام» است. ولذا  در روایات ما،  دو نوع توجیه از این حدیث شده است که توجیه اول آن  در روایت 17، و توجیه دومش  در روایت 15 از ابواب مقدمات عبادات آمده است

توجیه اول

الف)  و فی «کتاب العلل»: عن أبیه، عن حبیب  بن الحسین الکوفی، عن محمد بن الحسین بن ابی الخطّاب، عن أحمد بن صبیح الأسدی، عن زید الشحّام، قال: قلتُ لأبی عبدالله«علیه السلام» إنّی سمعتُکَ تقولُ: نیة المؤمن خیر مِن عمله، فکیف تکون النیّة خیراً من العمل؟ قال:(لأنّ العمل ربّما کان ریاءً للمخلوقین، والنیّة خالصة لربّ العالمین فیعطی عزّ و جلّ علی النیّة ما لا یعطی علی العمل)^[13]

 حضرت توجیه کرد و فرمود:‌مؤمن  در نیتش «ریا» ندارد، اما عملش ممکن است «ریا» داشته باشد. فلذا نیّتش بهتر از عملش می‌باشد. چون قصد و نیّتش یا دائماً و یا غالباً آلوده به ریاء  نیست. اما عملش ممکن است  که  گاهی آلوده به «ریا» باشد.

توجیه دوم

ب) وعن ابیه، عن محمد بن یحیی، عن محمد بن أحمد، عن عمران بن موسی، عن الحسن بن علی بن النعمان، عن الحسن بن الحسین بن الانصاری، عن بعض رجاله،عن أّبی جعفر «علیه السلام»^[14] أنّه کان  یقول: (نیة المؤمن أفضل من عمله، و ذلک لأنّه ینوی من الخیر  ما لا یدرکه  و نیّة الکافر شرّ من عمله لأنّ الکافر ینوی الشرّ و یأمل من الشرّ ما لا یدرکه).

مؤمن دامنه‌ی نیت خیرش وسیع است،یعنی دلش می‌خواهد هزاران مسجد را بسازد، ولی در میدان عمل توان و قدرت ساختن بیش از یک مسجد را ندارد. همچنین کافر دامنه‌ی نیت شرش وسیع است زیرا تصمیم دارد  که  هزاران انسان مؤمن را به قتل برساند و هزاران مسجد را خراب کند و یا هزاران مرکز فساد  بسازد؛ اما در میدان عمل قدر ت بیش از یکی را ندارد.

بنابراین اگر کسی  این دو توجیه را قبول کرد که چه بهتر «فهو المطوب»  اما اگر قبول نکرد با یک روایت ضعیف نمی‌شود به جنگ عقل رفت.

3- و عنه، و عن أبیه، عن القاسم بن محمد،  عن المنقریّ، عن أحمد بن یونس، عن أبی هاشم، قال: قال  ابو عبدالله «علیه السلام» : (إنّما خُلّدَ أهل النّار فی النّار لأنّ نیّاتهم کانت فی الدّنیا أن لو خلّدوا فیها  أن یعصوا  الله أبداً، و إنّما خلّد أهل الجنّة  فی الجنة، لأنّ نیاتهم کانت فی الدّنیا أن لو بَقوا فیها أن یطیعوالله ابداً، فبالنّیات خُلّد هؤلاء وهولاء). ثمَّ تلا  قوله تعالی: (قل کلّ یعمل علی شاکلته^[15]).^[16]

در این حدیث  یک  اشکال کلامی و تفسیری است که چرا باید گناهکاری که ده سال یا پنجاه سال گناه کرده، اما برای همیشه در آتش جهنم بسوزد، در حالی که میان کیفر و گناه باید یک نوع موازنه وجود داشته باشد؟!

ما در بحث‌های کلامی از این اشکال جواب داده‌ایم  و لذا  در اینجا تکرار نمی‌کنیم،یعنی  در آنجا معتقد شدیم که این «عذاب» واکنش عمل و لازمه‌ی وجود کافر است. به بیان دیگر  همانطوری که «زوجیت» لازمه‌ی اربعه است، وجود این کافر هم به مرحله‌ی می‌رسد که  این عقاب لازمه‌ی وجود او می‌شود،یعنی لازمه‌ی «لا ینفک»  او می‌شود. ولی ائمه «علیهم السلام» جواب دیگری داده‌اند.

خلاصه‌ی مطلب اینکه ما دلیلی پیدا نکردیم که برساند «نیة المعصیه» هم عقاب دارد. احادیثی را هم  که خواندیم یا دلالت نداشتند و اگر هم دلالت داشتند،قابل اعتماد نیستند، زیرا نمی‌شود قبول کرد که مجرد قصد و نیت (صرف النیة) جهنم همیشگی برای انسان درست کند. چرا؟  چون باید  بین گناه و بین کیفر گناه  و عقاب،  یک نوع موازنه و توازن  وجود  داشت ه باشد.

4-  وعن  محمد بن الحسین بن شمعون، عن عبد الله بن عمرو بن الأشعث،‌عن عبد الرحمن بن حماد الأنصاری،‌عن عمرو بن شمر،‌عن جابر،‌عن أبی جعفر «علیه السلام» قال: قال لی: (یا جابر! یکتب للمؤمن  فی سقمه من العمل الصالح ما کان یکتب فی صحته، و یکتب للکافر فی سقمه من العمل السیء ما کان یکتب فی صحته، ثمّ قال، قال: یا جابر! أشدّ هذا من حدیث)^[17]

این روایت می‌گوید که  مؤمن در حال مرض همان ثواب را دارد که در حال صحت داشت. این حدیث ارتباط به نیّت ندارد،‌بلکه مربوط به عمل است. مثلاً   حضرت آیت الله العظمی بروجردی (ره) مسجد اعظم را در حال صحّت ساخت، وقتی که ایشان در بستر بیماری افتاد، خداوند  حتی در همان بستر بیماری هم   ثواب ساختن این مسجد را به ایشان می‌دهد ولذا  این حدیث هیچ گونه ارتباطی به «نیة المعصیة» ندارد، بلکه مربوط به حسنه‌ی جاریه است.