تا کنون دلیلی بر قبح تجری پیدا نکردیم، یعنی نه  دلیل عقلی بر قبح تجری پیدا کردیم و نه دلیل نقلی،‌از دلیل نقلی مقداری  آیات  و روایات را «که توهم شده بود بر اینکه  این آیات و روایات دلالت بر قبح تجری دارند و نیز  دلالت دارند بر اینکه  تجری و نیة المعصیة  عقاب آور است»  خواندیم، ولی ما در جواب گفتیم که  اینها دلالت بر قبح تجری ندارند.

در مقابل روایات قبلی، یک سلسه ‌روایات دیگری داریم که  می‌گویند «تجری و نیة ‌المعصیة» عقاب ندارد و گناه محسوب نمی‌شود،‌این روایات در جلد اول  وسائل الشیعه از ابواب مقدمات عبادات آمده است. ‌ما ابتدا مقداری از این روایات را می‌‌خوانیم تا  بعداً‌ ببینیم که چگونه می‌شود  میان  این  دو گروه از  روایات متعارض  جمع کنیم:

1-  و عن عدّة من أصحابنا،‌عن أحمد بن أبی عبدالله^[1] عن عثمان بن عیسی^[2]،‌ عن سماعه بن مهران^[3]  ‌عن أبی بصیر ^[4] عن أبی عبد الله (علیه السلام)،‌ قال: (إنّ المؤمن لیهمّ بالحسنة و لا یعمل بها فتکتب له حسنة،‌و إن هو عملها  کتبت له عشر حسنات،‌و إنّ المؤمن لیهمّ بالسیّئة أن یعملها  فلا یعملها  فلا تکتب علیه)^[5].

مؤمنی  نیت می‌کند که کار خیر  و نیکی را انجام بدهد،‌مثلاً  نیت می‌کند که هزار درهم به فقیری بدهد، سپس منصرف می‌‌شود. خداوند در مقابل  همین نیت خیر او، اجر و ثواب می‌‌دهد  به گونه‌‌ای که  اگر به نیت خود جامه‌ی عمل می‌پوشانید، خداوند برای او  ده برابر  ثوب و اجر می‌‌داد و اگر چنانچه مؤمنی نیت وقصد معصیت کند و سپس از نیت خود منصرف  بشود،‌خداوند در مقابل نیت و قصد او،‌گناهی نمی‌نویسد،‌پس معلوم می‌شود که «تجری» گناه ندارد .چطور؟ چون اگر  گناه می‌‌داشت،‌جمله‌ی‌ «فلا تکتب علیه»‌ معنا  نداشت.

2- عن علی بن ابراهیم ^[6]‌عن أبیه^[7] ‌عن ابن أبی عمیر^[8] عن جمیل  بن دراج، عن بکیر ^[9]عن أبی عبد الله (علیه السلام)،‌ أو عن أبی جعفر (علیه السلام) :‌إنّ الله تبارک و تعالی قال  لآدم (علیه  السلام):‌ (یا  آدم! جعلت لک أنّ من همّ من ذرّیتک بسیّئة لم تکتب علیه،‌فإن عملها کتبت علیه  سیئة،‌و من همّ منهم بحسنة فإن لم یعملها  کتبت له حسنة، و إن هو عملها   کتبت له عشراً)^[10].

از این حدیث هم معلوم می‌شود که «همّ  السیئة و نیة المعصیة»‌ یعنی نیت و قصد گناه و معصیت،گناه نیست.

تا آنجا که من  تحقیق  کرد‌ه‌ام،‌کلمه‌ی «همّ» و مشتقاتش را د رجای بد  به کار می‌برند،یعنی در نیت و قصد سوء و بد به کار می‌برند «همّ» یعنی «نوی و قصد» و اگر  چنانچه  در  بعضی از موراد هم   به نیت  حسنه به کار رفته است،‌این از باب مشاکله است .

3- و فی التوحید^[11]  عن محمد بن  موسی بن المتوکل^[12]  عن السعد آبادی^[13]  عن أحمد بن أبی عبد الله‌ «خالد» عن ابیه، عن محمد بن أبی عمیر، عن حمزة بن حمران،‌عن أبی عبد الله (علیه السلام) قال: ( من همّ بحسنة فلم یعملها  کتبت له حسنة،‌ فإن عملها  کتبت  له عشراً،ویضاعف الله لمن یشاء إلی سبعمائة،‌ و من همّ بسیّئةً فلم یعملها لم  تکتب علیه حتی یعملها،‌ فإن  لم یعملها  کتبت له  حسنة، و إن عملها  أجل تسعة ساعات،  فإن تاب و ندم علیها  لم یکتب علیه،‌ و إن لم یتب  ولم یندم علیها  کتبت علیه سیّئة).^[14]

4- و عن عدّة من أصحابنا،‌عن أحمد بن محمد،‌عن علی بن حفص،‌عن علی بن  السایح،‌عن عبد الله بن موسی بن  جعفر،‌عن أبیه (علیه  السلام) قال:

(سألته عن الملکین هل یعلمان بالذّنب إذا أراد العبد أن یفعله أو حسنة؟  فقال:‌ریح الکنیف و الطیّب سواء؟

قلت: لا، قال: إنّ العبد إذا همّ بالحسنة  خرج  نفسه طیب الریح،‌ فقال صاحب الیمین لصاحب الشمال:‌قم فإنّه  قد همّ بالحسنة،‌فإذا فعلها کان لسانه قلمه و ریقه مداده فأثبتها له، و إذا همّ بالسیّئة خرج نفسه منتن الریح فیقول صاحب  الشمال لصاحب الیمین،‌قف فإنّه قد همّ بالسیّئة، فإذا هو فعلها کان لسانه قلمه و ریقه مداده فأثبتها علیه).^[15]

هنگامی که انسان گناه و معصیتی را  نیت کرد، یک بوی بدی از دهانش بیرون می‌ آید،‌آن دو  ملک و فرشته‌ی که موکل انسان هستند و اعمال انسان را زیر  نظر دارند«عتید و رقیب» به رفیقش می‌گوید بوی بدی آمد، وقتی که  انسان آن  معصیت را انجام داد، آن  وقت معصیت را می‌نویسند، آب دهانش مرکّب می‌شود،‌زبانش هم مداد و قلم می‌شود،‌ معلوم می‌شود  که تا نوشته نشده، حالت گناهی ندارد هر چند که اثر دیگری دارد، یعنی «نیّة المعصیه»  سبب می‌شود که از دهان انسان   بوی بد بیرون بیاید.

بنابراین،‌این  گروه از  «روایات» با روایات قبلی متعارض شدند ولذا  باید برای رفع تعارض از این دو دسته روایات  فکری کرد. از  این روست که مرحوم شیخ انصاری بین این دو دسته و دو گروه  از «روایات» دو راه جمع ارائه نموده است (جمع الشیخ الأنصاری  بین الطائفتین بوجهین):

راه جمع اول

  مرحوم شیخ در راه جمع  اولش فرموده است که گروه اول از روایات مربوط به کسی است که نیت و  قصد معصیت بکند و بعضی از  مقدمات آن را هم انجام بدهد، اما موفق به  ارتکاب خود معصیت  نشود.چرا؟ لعجز،یعنی معصیت را نیت  بکند، ولی به خاطر  عجز و نداشتن  قدرت  موفق به  ارتکاب  خود معصیت نشود. اما روایات دسته‌ی دوم  مربوط است به کسی که نیت معصیت  بکند،‌اما بعد از فکر کردن و  «تأمل» از نیت خود منصرف بشود.

شاهد بر جمع اول

 شاهد بر این جمع یک روایتی است که در جلد 11 وسائل  آمده است: محمد بن الحسن^[16] باسناده عن محمد بن احمد بن یحیی،‌عن ابی جعفر،‌عن ابی الجوزاء، عن الحسین بن علوان،‌عن عمرو بن خالد، ‌عن زید بن علی، عن آبائه،‌قال: قال رسول (صلّی الله علیه و آله): « إذا التقی المسلمان  بسییفهما علی غیر سنّة،‌فالقاتل و المقتول فی النار،‌قیل یا رسول الله هذا  القاتل،‌ فما بال المقتول؟ قال: لأنّه أراد قتله» .^[17]

مرحوم شیخ این حدیث را شاهد بر جمع خود می‌گیرد و می‌گوید روایات گروه دوم که می‌فرمایند نیت وقصد معصیت عقاب دارد، نیت وقصدی را  می‌ گویند  که انسان به خاطر عجز و نداشتن قدرت نتوانسته به آن جامه‌ی عمل بپوشاند،‌اما روایات گروه دوم که می‌فرمایند نیت وقصد معصیت عقاب ندارد،‌نیت وقصدی را می‌گویند که انسان  با اختیار خودش از نیت وقصد خود منصرف شود و از خوف خدا معصیت را انجام ندهد.

 یلاحظ علیه

اولاً: ‌این روایت مشکل سندی دارد و مشکل اولش در «حسین بن علوان» است،‌مرحوم نجاشی در رجال خود می‌گوید:‌حسین بن علوان و  اخوه حسن،‌یکنّی بابی محمد ثقة،  کلمه‌ی «ثقة» به قول مرحوم آیة الله خوئی به «حسین بن علوان» بر می‌گردد،‌ولی بعید هم نیست که به برادرش بر گردد ولذا  «حسین بن علوان» از نظر ما ثقه نیست، اما به نظر مرحوم خوئی «حسین بن علوان» ثقه است فلذا بستگی دارد که  کلام نجاشی را چگونه معنا کنیم، ولی من دلیل دارم که کلمه‌ی«ثقة» به برادرش بر می‌گردد،چون ابن عقده می‌گوید که برادرش بهتر از خودش است،‌مشکل دومش در عمرو بن خالد است،‌این عمرو بن خالد واسطی است و ‌همه‌ی اینها زیدی مذهب هستند،یعنی زیدی بطری هستند،‌در هر صورت این روایت از نظر سند مشکل دارد.

ثانیاً: این روایت از نظر دلالت هم مشکل دارد، به این معنا که مورد این روایت با «نیة المعصیة» فرق می‌کند،زیرا مورد این روایت‌،‌« ارادة القتل» است و اراده‌ی قتل یکی از گناهان مسلم است،یعنی یکی از اقسام محارب همین مورد است و این ما فوق التجری است،‌  فلذا این روایت نمی‌تواند شاهد جمع باشد.

راه جمع دوم

  راه جمع دوم این  است که بگوییم روایات گروه اول مربوط به کسی است که مقدمات معصیت را انجام داده،‌ولی خود معصیت را  مرتکب نشده، اما روایات گروه دوم،‌ ناظر است به کسی که فقط معصیت را نیت کرده، ولی هیچ یک از مقدمات معصیت را انجام نداده است،یعنی فقط  نیت محض کرده و بعداً‌ منصرف شده بدون اینکه مقدمات آن را انجام داده باشد.

یلاحظ علیه

این جمع مرحوم  شیخ  از قبیل جمع تبرعی است و جمع تبرعی  به جمعی اطلاق می‌شود که شاهد بر جمع نباشد.

راه جمع سوم

 این  راه  جمع   مال آیة الله خوئی  است،‌ایشان  می‌فرماید: روایات گروه اول که می‌گویند «تکتب»  مربوط به کسی  است که معصیت  واقعی را  قصد کند،‌اما روایات دسته‌ی دوم که می‌‌گویند:

 «لا تکتب»،‌این در جایی است که معصیت خیالی را قصد کند مانند:‌باب« تجری»، یعنی روایات گروه اول  به کسی  ناظرند که  نیت شرب مایعی را می کند که واقعاً شراب است ولذا ‌این عقاب دارد، اما گروه دوم کسی را می‌گویند که نیت  معصیت خیالی را می‌کند،یعنی نیت می‌کند شرب «مقطوع الخمریه» را که در واقع آب است نه خمر.

 یلاحظ علیه

اولاً‌: ‌این جمع معنایش این می‌شود که همه‌ی روایات گروه دوم  که  می‌گفتند :‌« لا تکتب» ناظر به باب تجری باشند و این خیلی بعید است که همه‌‌ی این روایات حمل بر تجری بشوند.

 ثانیاً: هر دو نفر نیت معصیت کرده‌اند،‌منتها در مقام انطباق از یکی واقعاً‌ معصیت بوده،‌ولی  از دیگری معصیت نبوده،‌اما در مقام نیت و قصد،‌هردو اراده‌ی  معصیت واقعی را  کرده‌اند

نظر آیة الله سبحانی در باره‌ی سه راه جمع

 از نظر ما هر سه راه جمع مشکل داردِ، وقتی که میان این دو گروه از روایات جمع ممکن نشد،‌نوبت به طرح می‌رسد و ما روایات گروه دوم را (که می‌گویند تجری قبح وعقاب ندارد)  می‌گیریم. چرا؟‌‌چون   هم از حیث عدد تعداد شان زیاد است و هم مطابق فطرت و عقل می‌باشند،  اما آن روایاتی  که مربوط بودند به « خلود  اهل النار فی النار،‌ و نیّة الکافر شر من عمله»‌ این روایات را یا طرح می‌کنیم و یا  می‌گوییم که ما معنای این روایات را نمی ‌دانیم و فهمش را به خود آنان ارجاع می‌دهیم.

السؤال الثانی: فی تفصیل صاحب الفصول

،‌صاحب فصول می‌گوید تجری هم قبح دارد  و هم   عقاب،‌مگر اینکه در ضمن یک واجبی انجام بگیرد،‌مثلاً   «عبد» خیال می‌کرد که فلان آدم که از مقابل او می‌آید،  دشمن  مولاست ولذا وظیفه‌اش این است که او را  به قتل برساند و بکشد، ولی  به این وظیفه‌ی خود عمل نکرد و او را نکشت،‌بعداً معلوم شد که نه تنها دشمن  مولا نبوده بلکه پسر  مولا  بوده، مرحوم صاحب فصول می‌فرماید در اینجا قبح «تجری»   به خاطر حفظ ولد و پسر مولا‌ (که از واجبات است) از بین می‌رود.

بنابراین  به نظر صاحب فصول تجری حرام است و عقاب دارد،‌مگر اینکه مصادف  با یک واجبی بشود،‌آن وقت است که تجری قبیح نیست و عقاب هم  ندارد.

یلاحظ علیه

 مرحوم شیخ انصاری به این تفصیل  صاحب فصول اشکال وارد کرده است ولذا ایشان را مخاطب قرار می‌دهد و می‌فرماید: جناب صاحب فصول! اینکه می‌فرمایید حفظ  ولد مولا  حسن دارد و قبح تجری را از بین می‌برد،‌این حرف در صورتی درست است که این «عبد»  توجه   به این عنوان حسن داشته باشد «عنوان حسن  حفظ ولد مولاست» و حال آنکه این عبد اصلاً  توجه به این عنوان حسن ندارد،‌وقتی توجه ندارد،‌آن وقت چطور  شما می‌فرمایید که این عنوان حسن‌ (حفظ ولد مولا) قبح تجری را از بین می‌برد؟!

السؤال الثالث: هل ممارسة التجرّی تنافی العدالة؟

 آیا تجری  عدالت را از بین می‌برد یا نه؟  این را خود تان مطالعه کنید.