بحث در تصوير جامع بنا بر قول که صحت است. همانطور که گفتيم علت اينکه اصوليون (چه قائل به صحيح باشند و چه اعم) بايد به سراغ جامع بروند اين است که چون وضع عام و موضوع عام است و يا وضع عام و موضوع له خاص است حتما بايد جامعي باشد که همه ي افراد را در بر بگيرد و الا اگر جامعي نباشد عنوان، مانند صلاة مشترک لفظي مي شود مثلا نماز چهار رکعتي يک وضع و نماز با وضو وضع ديگر و هکذا.

 تا حال چند تصوير براي جامع را مطالعه کرديم و به جامع سوم رسيديم که محقق نائيني بيان کرده است. ايشان قائل است که نماز حقيقت در نماز تام الاجزاء و الشرايط است و در ساير نمازها به شکل مجاز استعمال مي شود.

 يلاحظ عليه: از ايشان سؤال مي کنيم اينکه مفهوم نماز براي نماز تام وضع شده است آيا مراد مفهوم تام است يا مصداق تام؟

 اگر بگوييد براي مفهوم تام وضع شده است لازمه اش اين است که لفظ صلاة وضع شده باشد براي مفهوم تام (تام به حمل اولي) اين کلام يقينا باطل است (و ايشان هم هرگز به اين قول قائل نيست)

 شق دوم اين است که صلاة وضع شده باشد براي فرد تام (تام به حمل صناعي) بعدها کلمه ي صلاة را مجازا بر نقائص ها اطلاق کرده اند.

 اگر اين شق مراد باشد باز اشکال دفع نمي شود زيرا دو رکعت که نماز صبح باشد مانند سه رکعت و چهار رکعت همه نماز تام الاجزاء و الشرايط هستند. به عبارت ديگر ما يک نماز تام نداريم که چهار رکعتي باشد بلکه چندين نماز تام داريم و هر نمازي که از نظر اجزاء و شرايط به شکل تمام و کمال اتيان شود نماز تام است.

 بنابراين يا نماز بايد مشترک لفظي باشد که چنين نيست و يا بايد به گونه اي باشد که تمامي اين نمازهاي تام را شامل شود. بنابراين جامع مذکور نمي تواند صحيح باشد.

 

 الجامع عند المحقق البروجردي: بين افراد صحيح جامع مقولي وجود ندارد و اگر جامعي وجود داشته باشد عرضي است.

 جامع مقولي همان است که فرد تحت يکي از اجناس عشرة قرار بگيرد. (هر چه در عالم است تحت يکي از ده عنوان قرار مي گيرند که يکي جوهر است نه تاي ديگر عرض که عبارتند از کم، کيف، وضع، جده، فعل، انفعال، و زمان...) اگر چيزي تحت يکي از اين عناوين قرار بگيرد محال است تحت جنس ديگري قرار بگيرد زيرا اين اجناس عشرة بالذات متباين هستند و کيف محل است کم شود و هکذا.

 با اين بيان نمي توانيم در نماز جامع مقولي تصور کنيم زيرا نماز مرکب از اجناس مختلف است. زيرا بخشي از آن که قرائت است کيف مي باشد و بخشي از آن مانند رکوع و سجود وضع است و بخشي از آن که حرکت است تحت مقوله ي فعل مي باشد.

 بنابراين بايد به سراغ جامع عرضي رويم (نام ديگر آن جامع انتزاعي يا اعتباري است) اين جامع بايد به گونه اي باشد که تمام اقسام نمازها را تحت پوشش قرار دهد تا مجبور نباشيم به سراغ مشترک لفظي رويم.

 ايشان ابتدا مثالي مي زند و بعد نماز را بر آن قياس مي کند. ايشان مي فرمايد: مثلا انسان بر جامعي وضع شده که هم انسان يک دست را شامل است و هم انسان دو دست و هم انساني که يک چشم دارد و هم دو چشم، انسان قد بلند و انسان کوتاه قد و هکذا. حال که انسان براي مفهومي وضع شده است که نسبت به اجزاء لا بشرط است بايد بتوانيم همين را در نماز پياده کنيم.

 در نماز يک جامع انتزاعي وجود دارد که همان خشوع در برابر خداوند است. خشوع در واقع صورت و واقعيت نماز است و در مقام عمل قائم به تمام اجزاء و شرايط موجود در نماز مي باشد. به عبارت ديگر اجزاء و شرايطي که در نماز وجود دارد متشتت و پراکنده است ولي خشوع در مقابل خداوند بين اين متشتتات جمع مي کند و به آن صورت واحده اي مي دهد. اين خشوع و خضوع با اولين جزء نماز حاصل مي شود و فرد که الله اکبر را مي گويد اين صورت حاصل مي شود. اين صورت همانند راکبي بر اين اجزاء و شرايط سوار است و همچنان که اجزاء و شرايط بعدي اتيان مي شود اين مرکب هم با آن به جلو مي رود.

 به عبارت ديگر نماز روحي دارد و بدني. بدن نماز همان اجزاء و شرايط است ولي آني که روح نماز است تخشع و خضوع در مقابل خداوند مي باشد اين جامع در تمام نمازها وجود دارد چه چهار رکعت باشد چه کمتر چه قائم باشد و يا نه و حتي در صلاة غرقي.

 (محقق خراساني که قائل بود نام جامع را نمي دانيم، محمد حسين اصفهاني که قريب همان کلام را تکرار کرد. محقق نائيني هم جامع را صلاة تام قرار داده بود ولي اين بيان مشکلات تقريبات قبلي را ندارد.)

 بعد ايشان ان قلتي را مطرح مي کند: نماز بر خشوع و خضوع تنهايي وضع نشده است زيرا به خضوع و خشوع به تنهايي نماز نمي گويند. نماز بر خضوع و خشوعي وضع شده است که قائم به اجزاء و شرايط باشد. حال که قائم به اجزاء و شرايط شد مي گوييم اين اجزاء و شرايط در همه ي اقسام نماز يکسان نيست بنابراين بايد به مشترک لفظي قائل شويد.

 ايشان در جواب مي فرمايد: بله خضوع و خشوع قائم به اجزاء و شرايط است و به مجموع آنها نماز مي گويند ولي اين خضوع و خشوع نسبت به اجزاء و شرايط لا بشرط است. اگر بشرط شيء و يا لا بشرط بود به مشکل بر مي خورديم.

 مثلا لفظ بيت از همين قبيل است. بيت به جايي مي گويند که سقفي بر چهار ديوار ديوار بنا شده باشد (بر خلاف مسجد که در تعريف آن سقف داشتن شرط نيست به همين جهت مسجد الحرام سقف ندارد.) اين بيت گاه به يک خانه ي محقر که از آن کشاورزي است صدق مي کند و گاه به کاخ سعد آباد. واضع هنگام وضع بيت آن را بر مکاني وضع کرده است که چهار ديوار و سقف داشته باشد و از حد اقل ضرورت ها برخوردار باشد ولي از ما بقي ملحقات مانند ايوان داشتن يا نداشتن لا بشرط است. اگر ايوان و يا باغچه باشد آن دو جزء مي شوند و اگر نداشته باشد مانعي ايجاد نمي شود. بنابراين بيت نسبت به صورت بشرط شيء است ولي نسبت به اجزاء لا بشرط مي باشد.

 مثالي ديگر: مصباح (چراغ) بر چيزي وضع شده است که اطراف خود را روشن کند. روز اول مصباح به هيزم هاي آتش زده که نور توليد مي کرد اطلاق مي شد. بعدها چراغ هاي موشي اختراع شد. بعد لامپ و نور افکن روي کار آمد. در مورد مصباح صورت حتما بايد محفوظ باشد يعني بايد نوري داشته باشد که خود و اطرافش را روشن کند ولي نسبت به اجزاء لا بشرط است.

 در مورد نماز هم همين مطلب صادق است يعني خضوع و خشوعي نماز است که قائم به اجزاء و شرايط باشد. صورت حتما بايد باشد ولي در اجزاء و شرايط لا بشرط است ولي بالاخرة اجزاء و شرايطي بايد وجود داشته باشد.

 

 کلامي پيرامون غدير: فردي يهودي نز عمر بن الخطاب آمد و گفت آيه ي (الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتي‏ وَ رَضيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دينا) در چه روزي نازل شد؟ اگر در دين يهود چنين آيه اي بود ما آن روز را جشن مي گرفتيم. او در جواب گفت: هشتاد و سه روز قبل از وفات پيامبر اکرم (ص) نازل شد.

 وفات پيامبر اکرم (ص) از نظر اهل سنت دوازدهم ربيع است و عيد غدير هجدهم ذي الججة است و اگر حساب کنيم عدد هشتاد و سه به دست مي آيد.

 ممکن است سؤال شود که عيد اسلامي دليل مي خواهد و اگر هم امير مؤمنان عليه السلام در آن روز به عنوان جانشين پيامبر معرفي شود به چه دليل آن روز را عيد مي ناميد؟

 مي گوييم: اولا پيامبر اکرم (ص) خود، چنين روز را عيد معرفي کرد و رسول خدا (ص) به علي عليه السلام فرمود در خيمه بنشين و به مردم امر کرد نزد او بروند و به او تبريک گويند. به همين دليل اولي و دومي نزد او رفتند و گفتند: اصحبت مولاي و مولي کل مؤمن و مؤمنة.

 مضافا بر آن قرآن مجيد مي فرمايد: حضرت مسيح از خداوند خواست مائده اي براي آنها بفرستد زيرا گرسنه بودند. (قالَ عيسَى ابْنُ مَرْيَمَ اللَّهُمَّ رَبَّنا أَنْزِلْ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ تَكُونُ لَنا عيداً لِأَوَّلِنا وَ آخِرِنا) (مائده / 114)

 حضرت مسيح فرمود که خداوندا اگر چنين کني براي اول و آخر ما عيد خواهد بود. ما مي پرسيم صرف نزول مائده که آنها را سير مي کرد و از طريق معجزه انجام مي شد موجب مي شد که حضرت مسيح آن روز را عيد قرار دهد. بنابراين آن نعمت معنوي که در روز غدير بود که موجب اکمال دين و نعمتي دائمي و پيوسته بود که مايه ي سعادت دنيا و آخرت انسان است يقينا بايد موجب عيد شود.