فارسی العربیة
صفحه اصلی مقالات دروس خارج مجله کلام اسلامی تصاویر استفتائات اخبار قاموس المعارف ریحانة الأدب

آخرین دروس
دسترسی سریع به درس
سال تحصیلی 93-92
درس شنبه 02/09/92
حجيت ظواهر قرآن [1] (عرضه شروط بر قرآن [2])

بحث در حجيت ظواهر قرآن است. از نظر ما اين بحث جزء واضحات است زيرا مسلمانان در طول چهارده قرني که قرآن نازل شده است به کتاب الله عمل کرده و مي کنند. با اين حال چون اخباري ها در ظاهر قرآن شبهه ايجاد کرده اند اين مباحث را مطرح مي کنيم.
در حجيت کتاب الله به دلائلي اشاره کرديم. از جمله آن دلائل حديث ثقلين است که آن را بحث کرديم. اکنون به سراغ ما بقي ادله مي رويم.
در باب شروط (مثلا کسي در بيع و يا نکاح شرطي را وارد مي کند.) در وسائل بابي در ابواب خيارات وجود دارد. در آن کسي از امام عليه السلام سؤال مي کند که فردي ازدواج مي کند و همسرش شرط مي کند حق ندارد زن ديگري بگيرد. امام عليه السلام مي فرمايد: اين شرط خلاف قرآن است:
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ‏ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي نَجْرَانَ وَ سِنْدِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَيْسٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ قَضَى عَلِيٌّ ع فِي رَجُلٍ تَزَوَّجَ امْرَأَةً وَ شَرَطَ لَهَا إِنْ هُوَ تَزَوَّجَ عَلَيْهَا امْرَأَةً أَوْ هَجَرَهَا أَوِ اتَّخَذَ عَلَيْهَا سُرِّيَّةً فَهِيَ طَالِقٌ فَقَضَى فِي ذَلِكَ أَنَّ شَرْطَ اللَّهِ قَبْلَ شَرْطِكُمْ فَإِنْ شَاءَ وَفَى لَهَا بِالشَّرْطِ وَ إِنْ شَاءَ أَمْسَكَهَا وَ اتَّخَذَ عَلَيْهَا وَ نَكَحَ عَلَيْهَا[3]
در ساير روايات نيز گاهي ذکر شده است که هر شرطي که مخالف با کتاب الله باشد باطل است و در بعضي جاها از آن بالاتر رفته ذکر مي کند که بايد شروط، موافق کتاب الله باشد. (البته از نظر ما معنايش اين است که شروط نبايد مخالف با کتاب الله باشند و الا هر شرطي در قرآن موجود نيست تا بتوان همه ي شروط را با آن از نظر موافقت تطبيق کرد.)
به هر حال اگر ظاهر قرآن حجّت نبود اين عرضه کردن بر کتاب بي معنا بود. بنا بر اين قرآن مستقلا حجّت است.
البته اين بدان معنا نيست که ما در تفسير آيات، مواردي که آيات قرآن مجمل و مبهم هستند به کلام اهل بيت مراجعه نکنيم. هکذا گاه بعضي از آيات مطلق و عام است و تخصيص و قيد آنها در کلام ائمه وارد شده است. در اين موارد بايد به اقوال ائمه مراجعه کنيم ولي اين بدان معنا نيست که اگر روايتي وجود نداشته باشد نتوانيم به ظاهر قرآن اخذ کنيم.
در روايت ديگر مي خوانيم که فردي خدمت امام صادق عليه السلام مي رسد و مي گويد دختر حمران بن اعين شوهر کرده است و شروطي را وضع کرده است. امام عليه السلام مي فرمايد: دختر او مقامي نزد ما دارد (زيرا از خاندان زراه است) ولي کتاب الله بر قول او مقدم است.
همچنين در روايت ديگري مي خوانيم که کسي ازدواج مي کند و همسرش شرط مي کند که حق طلاق با او باشد که امام عليه السلام مي فرمايد: اين شرط باطل است زيرا بر خلاف سنت است:
مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُكَيْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع فِي امْرَأَةٍ نَكَحَهَا رَجُلٌ فَأَصْدَقَتْهُ الْمَرْأَةُ وَ شَرَطَتْ عَلَيْهِ أَنَّ بِيَدِهَا الْجِمَاعَ وَ الطَّلَاقَ فَقَالَ خَالَفَ السُّنَّةَ وَ وَلَّى الْحَقَّ مَنْ لَيْسَ أَهْلَهُ وَ قَضَى أَنَّ عَلَى الرَّجُلِ الصَّدَاقَ وَ أَنَّ بِيَدِهِ الْجِمَاعَ وَ الطَّلَاقَ وَ تِلْكَ السُّنَّةُ [4]
بنا بر اين شروط بايد بر کتاب الله و سنت رسول خدا (ص) عرضه شود و اين نشان مي دهد که ظواهر اين دو حجّت مي باشد.
دليل پنجم: رواياتي که در ابواب صفات قاضي آمده است و بيان مي کند اگر دو خبر متعارض وارد شد بايد آنها را بر کتاب الله عرضه کنيم و هر کدام که با کتاب الله مطابق است حجّت مي باشد. [5] روايات به اين مضمون فراوان است و ما به عنوان نمونه به سه روايت اشاره مي کنيم.
اگر کتاب الله مستقلا حجّت نبود عرضه ي دو خبر متعارض بر آن بي معنا بود.
عَنْهُ (علي بن ابراهيم) عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ (اين دو از اهل سنت هستند ولي اصحاب به روايات اين دو نفر عمل کرده اند) عَنْ‏ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِنَّ عَلَى كُلِّ حَقٍّ حَقِيقَةً (هر حقي يک حقيقت و باطني دارد که موجب مي شود آن حق حفظ شود) وَ عَلَى كُلِّ صَوَابٍ نُوراً فَمَا وَافَقَ كِتَابَ اللَّهِ فَخُذُوهُ وَ مَا خَالَفَ كِتَابَ اللَّهِ فَدَعُوهُ.[6]
اين روايت به سبب نوفلي و سکوني موثقه است.
البته در اين روايت سخني از خبرين متعارضين نيست ولي شيخ حر عاملي آن را در اين باب وارد کرده است زيرا اطلاق اين روايت خبرين را شامل مي شود.
عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي يَعْفُورٍ قَالَ وَ حَدَّثَنِي الْحُسَيْنُ بْنُ أَبِي الْعَلَاءِ أَنَّهُ حَضَرَ ابْنُ أَبِي يَعْفُورٍ فِي هَذَا الْمَجْلِسِ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ اخْتِلَافِ الْحَدِيثِ يَرْوِيهِ مَنْ نَثِقُ بِهِ وَ مِنْهُمْ مَنْ لَا نَثِقُ بِهِ (راوي گاه ثقه هست و گاه نيست.) قَالَ إِذَا وَرَدَ عَلَيْكُمْ حَدِيثٌ فَوَجَدْتُمْ لَهُ شَاهِداً مِنْ كِتَابِ اللَّهِ أَوْ مِنْ قَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ ص (البته اين براي تأکيد است و الا لازم نيست براي هر قولي، شاهدي در کتاب الله باشد. مراد اين است که مخالف با کتاب الله و سنت نباشد.) وَ إِلَّا فَالَّذِي جَاءَكُمْ بِهِ أَوْلَى بِهِ [7]
أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ أَيُّوبَ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ مَا لَمْ يُوَافِقْ مِنَ الْحَدِيثِ الْقُرْآنَ فَهُوَ زُخْرُفٌ. [8]
اين روايت هم مانند خبر قبلي يا از باب تأکيد است زيرا در حجيت خبر واحد موافقت با قرآن شرط نيست يا به معناي عدم مخالفت است.
اين به سبب آن بوده است که در آن زمان افرادي جاعل حديث بودند و موجب شدند روايات نادرست بسياري در ميان روايات ائمه وارد شود.
عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنْ يَحْيَى الْحَلَبِيِّ عَنْ أَيُّوبَ بْنِ الْحُرِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع يَقُولُ كُلُّ شَيْ‏ءٍ مَرْدُودٌ إِلَى الْكِتَابِ وَ السُّنَّةِ وَ كُلُّ حَدِيثٍ لَا يُوَافِقُ كِتَابَ اللَّهِ فَهُوَ زُخْرُفٌ. [9]
رجال اين سند همه ثقه هستند.
شيخ انصاري و صاحب کفايه با اين روايات بر حجيت ظواهر کتاب استدلال کرده اند ولي از يک نکته غفلت کرده اند که در خطبه هاي پيامبر اکرم (ص) و امير مؤمنان عليه السلام بر قرآن تأکيد شده است. آنها اين عبارات را ذکر نکرده اند از جمله:
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص أَيُّهَا النَّاسُ ... فَإِذَا الْتَبَسَتْ عَلَيْكُمُ الْفِتَنُ كَقِطَعِ اللَّيْلِ الْمُظْلِمِ (اگر فتنه ها همانند پاره هاي تاريک شب شما را احاطه کرد) فَعَلَيْكُمْ بِالْقُرْآنِ فَإِنَّهُ شَافِعٌ مُشَفَّعٌ (شفاعت مي کند و شفاعتش مقبول واقع مي شود) وَ مَاحِلٌ (مجادله گر است و با مخالفين جدال احسن مي کند) مُصَدَّقٌ (و قولش حجّت است) وَ مَنْ جَعَلَهُ أَمَامَهُ قَادَهُ إِلَى الْجَنَّةِ (هر کس آن را پيش رو قرار دهد قرآن او را به بهشت مي رساد) وَ مَنْ جَعَلَهُ خَلْفَهُ سَاقَهُ إِلَى النَّارِ وَ هُوَ الدَّلِيلُ يَدُلُّ عَلَى خَيْرِ سَبِيلٍ وَ هُوَ كِتَابٌ فِيهِ تَفْصِيلٌ وَ بَيَانٌ وَ تَحْصِيلٌ وَ هُوَ الْفَصْلُ (کلامش قاطع است) لَيْسَ بِالْهَزْلِ.[10]
سند اين روايت صحيح است.
اين روايت به صراحت ما را به قرآن ارجاع مي دهد.
اگر مقام قرآن چنين است ما در مجالس ختم به قرآن توهين مي کنيم زيرا وقتي کسي قرآن مي خواند، مردم با هم سخن مي گويند، بعضي قرآن مي خوانند و آن را روي زمين مي گذارند، هنگام قرائت، چايي مي دهد و هکذا.
در روايت ديگري از امير مؤمنان علي عليه السلام [11] در نهج البلاغه مي خوانيم: كِتَابُ اللَّهِ تُبْصِرُونَ بِهِ (با آن بصيرت پيدا مي کنيد) وَ تَنْطِقُونَ بِهِ وَ تَسْمَعُونَ بِهِ وَ يَنْطِقُ بَعْضُهُ بِبَعْضٍ (يعني بعضي از قرآن بعض ديگر از آن را تفسير مي کند) وَ يَشْهَدُ بَعْضُهُ عَلَى بَعْضٍ[12]
در جايي ديگر نيز مي فرمايد: وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ لَيْسَ عَلَى أَحَدٍ بَعْدَ الْقُرْآنِ مِنْ فَاقَةٍ (جمعيتي که قرآن دارد بي نياز است) وَ لَا لِأَحَدٍ قَبْلَ الْقُرْآنِ مِنْ غِنًى فَاسْتَشْفُوهُ مِنْ أَدْوَائِكُمْ...[13]
در بحار الانوار نيز يک جلد يا بخش مهمي از آن در مورد قرآن مي باشد و مقام قرآن در آن روايات منعکس شده است.[14]
ادله ي مخالفين: اما دليل کساني که قائل به عدم حجيت ظواهر قرآن هستند [15] و حجيت آن را منحصر به مواردي مي کنند که روايتي مبني بر آن از ائمه صادر شده باشد.
شيخ حر عاملي اين روايات را در ابواب صفات قاضي ذکر کرده است که مهم آنها دو روايت مي باشد:
عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ زَيْدٍ الشَّحَّامِ قَالَ دَخَلَ قَتَادَةُ بْنُ دِعَامَةَ (از فقهاء اهل بصره) عَلَى أَبِي جَعْفَرٍ ع فَقَالَ يَا قَتَادَةُ أَنْتَ فَقِيهُ أَهْلِ الْبَصْرَةِ؟ فَقَالَ هَكَذَا يَزْعُمُونَ (ادب را رعايت کرد و گفت: مردم چنين فکر مي کنند.) فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع بَلَغَنِي أَنَّكَ تُفَسِّرُ الْقُرْآنَ فَقَالَ لَهُ قَتَادَةُ نَعَمْ فَقَالَ لَهُ أَبُو جَعْفَرٍ ع فَإِنْ كُنْتَ تُفَسِّرُهُ بِعِلْمٍ فَأَنْتَ أَنْتَ (کار خوبي است) وَ أَنَا أَسْأَلُكَ إِلَى أَنْ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع وَيْحَكَ يَا قَتَادَةُ إِنْ كُنْتَ إِنَّمَا فَسَّرْتَ الْقُرْآنَ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِكَ (تفسير به رأي کني) فَقَدْ هَلَكْتَ وَ أَهْلَكْتَ وَ إِنْ كُنْتَ قَدْ فَسَّرْتَهُ مِنَ الرِّجَالِ (اگر از دهان اين و آن نکته را بگيري و قرآن را تفسير کني) فَقَدْ هَلَكْتَ وَ أَهْلَكْتَ وَيْحَكَ يَا قَتَادَةُ إِنَّمَا يَعْرِفُ الْقُرْآنَ مَنْ خُوطِبَ بِهِ [16]
به ذيل روايت استدلال مي کنند که قرآن را فقط کسي که مخاطب به آن است که رسول خدا (ص) و ائمه مي باشند متوجه مي شوند.
يلاحظ عليه: اين روايت هم سندا  مشکل دارد و هم متنا و اگر اشکال هم نداشته باشد شاهد بر قول اخباري نيست.
اولا: در سند اين روايت محمد بن سنان [17] ضعيف مي باشد و ساير رجال حديث ثقه مي باشند. ضعف محمد بن سنان اين است که متهم است که اهل غلو مي باشد.
ثانيا: در متن آن اين اشکال است که عبارت (إِنَّمَا يَعْرِفُ الْقُرْآنَ مَنْ خُوطِبَ بِهِ) به معناي اين است که مخاطب آن معصومين اند. اگر مراد حضرت اين باشد که غير از آنها کسي از آن سر در نمي آورد پس چرا در قرآن به مؤمنين و کافرين نيز خطاب شده است و عبارات: يا ايها الذين آمنوا [18]، و يا ايها الکافرون [19]، يا ايها الناس [20]، يا اهل الکتاب[21] و مانند وجود دارد؟
ثالثا: امام عليه السلام در اين روايت به قتاده مي فرمايد: آيا تو قرآن را تفسير مي کني؟ معناي تفسير رفع پوشش است. امام عليه السلام نمي فرمايد: آيا به قرآن عمل مي کني؟
تفسير در جايي است که قرآن اجمال دارد و مفسر پرده را بر مي دارند و اين ارتباطي به عمل به ظاهر قرآن ندارد.
عَنْ أَبِيهِ (پدر صدوق در قم مدفون است) وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ (بن وليد استاد صدوق) عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ (قمي متوفاي 299) عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (همان احمد بن محمد بن خالد متوفاي 272 است) عَنْ شَبِيبِ بْنِ أَنَسٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع فِي حَدِيثٍ أَنَّ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ لِأَبِي حَنِيفَةَ أَنْتَ فَقِيهُ الْعِرَاقِ قَالَ نَعَمْ قَالَ فَبِمَ تُفْتِيهِمْ؟ قَالَ بِكِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ نَبِيِّهِ ص قَالَ يَا أَبَا حَنِيفَةَ تَعْرِفُ‏ كِتَابَ اللَّهِ حَقَّ مَعْرِفَتِهِ وَ تَعْرِفُ النَّاسِخَ وَ الْمَنْسُوخَ قَالَ نَعَمْ قَالَ يَا أَبَا حَنِيفَةَ لَقَدِ ادَّعَيْتَ عِلْماً وَيْلَكَ مَا جَعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ إِلَّا عِنْدَ أَهْلِ الْكِتَابِ الَّذِينَ أُنْزِلَ عَلَيْهِمْ وَيْلَكَ وَ لَا هُوَ إِلَّا عِنْدَ الْخَاصِّ مِنْ ذُرِّيَّةِ نَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ ص وَ مَا وَرَّثَكَ اللَّهُ مِنْ كِتَابِهِ حَرْفاً [22] 
يلاحظ عليه:
اولا: در سند [23] دو اشکال وجود دارد: يکي اينکه احمد بن ابي عبد الله در سال 272 فوت کرده است و امام صادق در سال 148 شهيد شده است بنا بر اين بين اين دو صد و بيست و چند سال فاصله است و لا اقل بايد اين دو دو سند وجود داشته باشد از اين رو اين روايت سقطي در سند دارد.
دوم اينکه شبيب بن انس توثيق نشده است.
ثانيا: در مضمون اين روايت هم اين مشکل است که ابو حنيفه دو سال نزد امام عليه السلام درس خواند و ديگر وجهي ندارد که امام عليه السلام او را نشناسد و از او بپرسد تو فقيه عراق هستي و او هم در جواب بگويد: آري.
ثالثا: در اين روايت سخن از ناسخ و منسوخ است و مراد اين است که براي تفسير کتاب و رفع پوشش آن بايد به روايات اهل بيت مراجعه کرد و ناسخ و منسوخ را شناخت. ما هم مي گوييم براي تفسير صحيح نمي توان منهاي روايات عمل کرد. سخن ما در عمل به ظواهر است و بس.
ما هم قبول داريم قرآن منهاي اهل بيت حجّت نيست ولي بحث در عمل به ظواهر است.

[1] المبسوط في أُصول الفقه، شيخ جعفر سبحاني، ج3، ص141.
[2] المبسوط في أُصول الفقه، شيخ جعفر سبحاني، ج3، ص147.
[3]وسائل الشيعة، شيخ حر عاملي، ج22، ص36، ابواب مقدمات الطلاق، باب13، ح2، شماره27959، ط آل البيت.
[4]وسائل الشيعة، شيخ حر عاملي، ج22، ص98، ابواب مقدمات الطلاق، باب42، ح1، شماره28122، ط آل البيت.
[5]المبسوط في أُصول الفقه، شيخ جعفر سبحاني، ج3، ص147.
[6]وسائل الشيعة، شيخ حر عاملي، ج27، ص110، ابواب صفات قاضي، باب9، ح10، شماره33343، ط آل البيت.
[7]وسائل الشيعة، شيخ حر عاملي، ج27، ص110، ابواب صفات قاضي، باب9، ح11، شماره33344، ط آل البيت.
[8]وسائل الشيعة، شيخ حر عاملي، ج27، ص110، ابواب صفات قاضي، باب9، ح12، شماره 33345، ط آل البيت.
[9]وسائل الشيعة، شيخ حر عاملي، ج27، ص111، ابواب صفات قاضي، باب9، ح14، شماره 33347، ط آل البيت.
[10]الاصول من الکافي، شيخ کليني، ج2، ص599، ط دار الکتب الاسلامية.
[11] المبسوط في أُصول الفقه، شيخ جعفر سبحاني، ج3، ص148.
[12]نهج البلاغه، خطبه ي 133.
[13]نهج البلاغه، خطبه ي 167.
[14]بحار الانوار، علامه مجلسي، ج89، ط بيروت.
[15]المبسوط في أُصول الفقه، شيخ جعفر سبحاني، ج3، ص149.
[16]وسائل الشيعة، شيخ حر عاملي، ج27، ص185، ابواب صفات قاضي، باب13، ح25، شماره 33556، ط آل البيت.
[17]المبسوط في أُصول الفقه، شيخ جعفر سبحاني، ج3، ص151.
[18]صف/سوره61، آیه10.
[19]کافرون/سوره109، آیه1.
[20]حج/سوره22، آیه5.
[21]مائده/سوره5، آیه68.
[22]وسائل الشيعة، شيخ حر عاملي، ج27، ص47، ابواب صفات قاضي، باب6، ح27، شماره 33177، ط آل البيت.
[23]المبسوط في أُصول الفقه، شيخ جعفر سبحاني، ج3، ص150.