دسترسی سریع به درس
درس یکشنبه 03/09/92
دليل اخباري ها بر عدم حجيت ظواهر کتاب
ادله ي خود را در
مورد حجيت ظواهر کتاب بيان کرديم. با اين حال
اخباري ها شش دليل اقامه کرده اند و بر اساس آن گفته اند که ظواهر
کتاب حجّت نيست. محقق خراساني در کفايه اين شش دليل
را ذکر کرده است.
دليل اول
ايشان اين بود که قرآن هرچند ظواهر دارد ولي اين ظواهر را
کسي متوجه مي شود که مخاطب قرآن است که همان معصومين هستند.
دليل ايشان دو روايت بود که بيان کرديم و جواب آن
را داديم و گفتيم که اين دو روايت بيان مي
کرد که قرآن را نمي شود مستقلا و بدون مراجعه به اهل بيت تفسير
کرد. اين را ما هم قبول داريم ولي اين ارتباطي به
عمل به ظاهر قرآن ندارد زيرا تفسير به معناي کنار زدن پرده از
معناي قرآن است و حال آنکه ما مي خواهيم به ظاهر آيات
قرآن عمل کنيم به عنوان نمونه به آيه ي تيمّم که مي
گويد: فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَيَمَّمُوا
صَعيداً طَيِّبا[1]. عمل کنيم.
اين کار نيازي به پرده برداري ندارد.
[2]
قرآن مجيد
داراي يک رشته مفاهيمي است که برتر از فکر افراد
عادي مي باشد.
فرق اين
دليل با دليل قبل در اين است که مستشکل در دليل قبل، قبول
کرد که ظواهري براي قرآن وجود دارد ولي فهم آن مخصوص
معصومين است ولي در اين دليل اصل صغري را قبول
ندارد و مي گويد قرآن در حدي است که از فهم ما بالاتر است کأنه
حتي وجود ظواهر در قرآن هم محل اشکال است.
نقول: ما هم اين نکته
را قبول داريم که قرآن حاوي يک سري مفاهيم
عاليه است.
مثلا در شش آيه
ي اول به آياتي برخورد مي کنيم که از فهم بشر
عادي بالاتر است مثلا در آيه ي دوم مي خوانيم: هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ وَ
هُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَليمٌ[5]
چگونه مي شود هم
اول بود و هم آخر و هم ظاهر بود و در عين حال باطن.
يا اينکه
در آيه ي چهارم مي خوانيم: وَ
هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ [6]
اين آيه دو
گونه تحريف شده است:
يک
تحريف
مربوط به صوفيه است که مي گويند خداوند در اشياء حلول
کرده است. اين عقيده باطل است زيرا خداوند جسم نيست تا در
جسمي حلول کند. مراد از معيّت در آيه، معيّت
قيومي است يعني ما قائم با خداوند هستيم به گونه
اي که اگر يک لحظه اين قيمومت از بين برود کل جهان
هستي معدوم مي شود.
اين مانند صور
مرتسمه اي است که در ذهن مجسم مي کنيم. اين صورت، قائم به
ما است و قيام آن هم قيّومي است به گونه اي که اگر
يک لحظه غفلت کنيم از بين مي رود.
تحريف
ديگر
مربوط به وهابي ها است. آنها تصور مي کنند که خداوند جسم دارد و در
آسمان بر روي تختي نشسته است و گاه بر اثر سنگيني، موجب
مي شود که تخت مزبور صدا کند.
آنها مي
گويند که مراد از معيّت، معيّت علمي است يعني
خداوند به ما علم دارد.
اين عقيده
نيز باطل است زيرا اين معيّت غير از علم است همان
گونه که خداوند در آيه ي ديگري مي فرمايد: ما يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلاَّ هُوَ رابِعُهُمْ وَ
لا خَمْسَةٍ إِلاَّ هُوَ سادِسُهُمْ وَ لا أَدْنى مِنْ ذلِكَ وَ لا أَكْثَرَ
إِلاَّ هُوَ مَعَهُمْ أَيْنَ ما كانُوا[7]
امام سجاد عليه
السلام مي فرمايد: خداوند اين شش آيه را به ضميمه
ي سوره ي توحيد براي متفکراني است که در آخر الزمان
مي آيند:
ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ
الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ عِيسَى عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ النَّضْرِ عَنِ
ابْنِ حُمَيْدٍ رَفَعَهُ قَالَ سُئِلَ عَلِيُّ بْنُ
الْحُسَيْنِ ع عَنِ التَّوْحِيدِ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى عَلِمَ أَنَّهُ
يَكُونُ فِي آخِرِ الزَّمَانِ أَقْوَامٌ مُتَعَمِّقُونَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ
تَعَالَى قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ اللَّهُ الصَّمَدُ وَ الْآيَاتِ مِنْ سُورَةِ
الْحَدِيدِ إِلَى قَوْلِهِ وَ هُوَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ فَمَنْ رَامَ مَا
وَرَاءَ ذَلِكَ فَقَدْ هَلَكَ[8]
اما اين منافات
ندارد که قرآن در بخشي ديگر، ظواهري داشته باشد که عموم مردم
بتوانند از آن استفاده کنند. يک نمونه از اين آيات همان
آيه ي تيمّم است که ذکر کرديم.
مستشکل تصور کرده است
که قرآن همانند طلسمي است که مردم عادي از آن سر در نمي آورند.
در اوائل سوره ي آل
عمران مي خوانيم: هُوَ الَّذي أَنْزَلَ
عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَ أُخَرُ
مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذينَ في قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما
تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْويلِهِ وَ ما يَعْلَمُ
تَأْويلَهُ إِلاَّ اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا
بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَ ما يَذَّكَّرُ إِلاَّ أُولُوا الْأَلْبابِ[10]
خداوند مي
فرمايد: آيات قرآن بر دو قسم است: محکم و متشابه. [11]
مستشکل به آيات
محکم کاري ندارد بلکه متشابهات را در نظر مي گيرد و مي
گويد: تأويل متشابهات در نزد خداوند و راسخون در علم است و ظواهر قرآن
جزء متشابهات است در نتيجه علم آن در نزد خداوند و راسخون که ائمه هستند
مي باشد.
يلاحظ
عليه:
اين صرف يک ادعا است. قرآن محکماتي دارد که عبارت است از نصوص و
ظواهر. و يک سري از آيات که متشابه است که نقطه ي مقابل
محکمات و ظواهر است. مراد از متشابهات آياتي است که مراد در آن روشن
نيست و به تعبير ديگر، آياتي است که دلالت آن
متزلزل و لرزان است. بر خلاف محکم که دلالت آن ثابت مي باشد.
که ظاهر آن اين
است که خداوند نعوذ بالله دست دارد.
يا اينکه
خداوند به ابليس مي گويد: قالَ يا
إِبْليسُ ما مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ[14]
يعني چرا
به آدمي که با دو دستم آفريدم سجده نکردي.
يا اينکه
در قرآن مي خوانيم: الرَّحْمنُ عَلَى
الْعَرْشِ اسْتَوى[15]
که تصور مي کنند
استوي به معناي نشستن و جلوس است در نتيجه مي گويند
خداوند بر روي يک کرسي نشسته است.
اين در
حالي است که استوي به معناي حالت استحکامي است که انسان
مالک خودش مي شود.
البته معناي متشابه
به وسيله ي رجوع به محکمات حل مي شود. محکمات در حکم مادر و اصل
قرآن است کما اينکه خداوند در آيه ي سوره ي آل عمران
مي فرمايد: مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ
أُمُّ الْكِتابِ[16]
نمونه ي ديگر
بررسي دو آيه با هم است به عنوان نمونه در يک جا در قرآن
مي خوانيم: وَ أُولاتُ الْأَحْمالِ
أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ[17]
يعني زنان
آبستن اگر طلاق گرفتند عده ي آنها با وضع حمل آنها پايان مي
پذيرد. بنا بر اين گاه اين عده، نه ماه است و گاه يک روز.
در آيه ي ديگري
در سوره ي بقره مي خوانيم: وَ
الَّذينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَ يَذَرُونَ أَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ
بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَ عَشْراً [18]
در اينجا
يک مسأله پديدار مي شود و آن اينکه اگر در مورد يک
زن هر دو عنوان اتفاق افتد (يعني هم باردار است و هم شوهرش از
دنيا رفته است) بايد به کدام آيه عمل کند.
فقهاء مي
گويند که عده ي او همان عده ي حامل است و عده ي آن بر عده
ي ذکر شده بر سوره ي بقره حکومت دارد.
بعضي هم قائل به
اقصي الاجلين هستند يعني اگر مدت بارداري کمتر از
چهار ماه و ده روز است او بايد چهار ماه و ده روز صبر کند و الا همان مدت
بارداري را بايد صبر کند.
البته آيه
ي فوق از آيات متشابه نيست.
اخباريون
اين دليل را از اصولي ها گرفته اند و مي گويند:
هيچ مطلقي نيست مگر اين مقيد شده است و هيچ
عامي نيست مگر اينکه خاصي براي آن وجود دارد. بنا
بر اين به عام و مطلق در قرآن نمي توان عمل کرد زيرا علم
اجمالي فوق مانع از انعقاد ظهور براي عام و مطلق نيست. البته
علم اجمالي با ظهور آيات مزاحم نيست ولي جلوي
حجيت آنها را مي گيرد. (اگر مخصص و مقيد متصل باشد مزاحم
ظهور عام و مطلق است مانند اکرم العالم العادل و اگر منفصل باشد مزاحم با
حجيت آن مي باشد. چون منفصل است ظهور در عام و مطلق ايجاد
مي شود ولي چون بالاخره اين مخصص و مقيد وجود دارد مانع
مي شود عام و مطلق حجيت در عموم و اطلاق باشند.)
يلاحظ
عليه:
اين کلام به شرطي صحيح است که علم اجمالي منحل نشود و الا
اگر منحل شود از حجيت مي افتد. مثلا علم اجمالي داشتيم که
يکي از دو اناء غصبي است بعد بيّنه قائم شد و گفت که
يکي از آن دو بعينه غصبي است. در اين حال علم
اجمالي منحل مي شود به علم تفصيلي به اينکه آن اناء
مخصوص غصبي است و شک بدوي که اناء ديگر آيا غصبي
است يا نه که در آن برائت جاري مي شود.
در ما نحن فيه هم
علم اجمالي داريم که عمومات و مطلقات قرآن تخصيص خورده است
ولي به گونه اي است که مي دانيم اگر کتب اربعه را به
عنوان نمونه بررسي کنيم به مقدار لازم به آن مخصصات و مقيدات
دست مي يابيم. سابقا هم گفتيم که مجتهد هنگامي که
مي خواهد به عمومات تمسک کند بايد ابتدا در مورد مخصصات و
مقيدات فحص کند. بعد که به مقدار لازم به آنها دست يافت، علم
اجمالي او منحل مي شود به اينکه علم تفصيلي دارد به
آن مواردي که پيدا کرده است و در مورد ساير عمومات شک
بدوي دارد که آيا تخصيص خورده اند يا نه که به آن اهميت
نمي دهد.
اهل سنت و شيعه
از رسول خدا (ص) نقل کرده اند که فرمود: عَنِ التِّرْمِذِيِّ، عَنِ ابْنِ
عَبَّاسٍ، قَالَ ص: مَنْ قَالَ فِي الْقُرْآنِ
بِرَأْيِهِ فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ. [22]
تبوأ به معناي
مکاني را انتخاب کردن و جا گرفتن است. يعني کسي که قرآن
را به رأي خود تفسير مي کند از الآن مکان خود را در آتش جهنم
مهيا کند.
يلاحظ
عليه:
اولا: تفسير به
رأي ارتباطي به عمل به ظواهر ندارد. تفسير به معناي رفع
پوشش از آيات است. حتي مي گويند که فسّر اشتقاق
کبير از سفر است. سافر به زني مي گويند که چادرش را بر
دارد. مسافر را نيز مسافر مي گويند زيرا کأنه شهر بر سر
او مانند پرده اي است که وقتي بيرون مي رود از اين
پرده خارج مي شود.
تفسير به
معناي پرده برداي از آيه اي است که مفاد آن براي ما
روشن نيست و اين با عمل به ظواهر که مفاد آن براي ما روشن است
فرق دارد.
ثانيا: روايت فوق سخن
از تفسير به رأي به ميان مي آورد. کسي که
چنين مي کند کسي است که ابتدا مدعا را براي خود در نظر
مي گيرد و بعد براي اثبات آن به سراغ دليل مي رود و
آيات را به نفع خودش توجيه مي کند. اين بر خلاف مفسر است
که ابتدا به سراغ آيات مي رود تا به دليل دست يابد.
مثلا بهائي ها به
اين آيه تمسک مي کنند: وَ إِنَّ
يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ[23]
و مي گويند که بهاء الله پيغمبر است زيرا هزار سال بعد از
غيبت امام حسن عسکري ظهور کرده است.
چون قرآن تحريف
شده است يک سري از قرائن متصله از بين رفته است و حجيت
ظواهر را خراب کرده است.
محقق خراساني بر
اين دليل سه جواب ارائه مي کند که عمق ندارد. جواب هاي او
اصولي است مي گويد:
از کجا معلوم که
آياتي که تحريف شده است ارتباطي با آيات الاحکام
داشته باشد شايد آن آيات مربوط به عقائد بوده باشد.
حق اين بود که
ايشان مسأله ي تحريف را از ريشه منکر شود و بر آن
دليل اقامه کند نه اينکه اصل تحريف را بپذيرد.
ما ان شاء الله
اين بحث در جلسه ي قبل مفصلا بحث مي کنيم.
با اين حال
اين بحث مفصلا در مقدمه ي مجمع البيان ذکر شده است. هکذا علامه
بلاغي در مقدمه ي آلاء الرحمان و علامه طباطبايي در
تفسير آيه: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا
الذِّكْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ[26]
و آيت الله خوئي در در کتاب البيان في تفسير القرآن
اين بحث را مطرح کرده است.
ما نيز اين
بحث را در کتاب المناهج التفسيريه تا حدي مفصلا متذکر شده
ايم.
[1] نساء/سوره4، آیه43.
[2] المبسوط في أُصول الفقه، شيخ
جعفر سبحاني، ج3، ص152.
[3] المبسوط في أُصول الفقه، شيخ
جعفر سبحاني، ج3، ص151.
[4] کفاية الاصول، آخوند خراساني،ج1،ص282.
[5] حدید/سوره57، آیه3.
[6] حدید/سوره57، آیه4.
[7] مجادله/سوره58، آیه7.
[8] بحار الانوار،
علامه مجلسي، ج3، ص264، ط بيروت.
[9] المبسوط في أُصول
الفقه، شيخ جعفر سبحاني، ج3، ص152.
[11] المبسوط في أُصول الفقه، شيخ
جعفر سبحاني، ج3، ص152.
[12] ذاریات/سوره51، آیه47.
[13] المبسوط في أُصول الفقه، شيخ
جعفر سبحاني، ج3، ص153.
[14] ص/سوره38، آیه75.
[15] طه/سوره20، آیه5.
[17] طلاق/سوره65، آیه4.
[18] بقره/سوره2، آیه234.
[19] المبسوط في أُصول الفقه، شيخ
جعفر سبحاني، ج3، ص154.
[20] المبسوط في أُصول الفقه، شيخ
جعفر سبحاني، ج3، ص154.
[21] کفاية الاصول، آخوند
خراساني،ج1،ص282.
[22] بحار
الانوار، علامه مجلسي، ج30، ص512، ط بيروت.
[23] حج/سوره22، آیه47.
[24] المبسوط في أُصول الفقه، شيخ
جعفر سبحاني، ج3، ص156.
[25] کفاية الاصول، آخوند خراساني،ج1،ص284.
[26] حجر/سوره15، آیه9.