درس: 12

يكشنبه 5/9/85

بررسي مطلب سوم: (ما هو حقيقه الوضع)؟

در اينكه حقيقت وضع چيست, دو نظريه وجود دارد: الف) نظريه الجعل و المواضعه, ب) نظريه التعهد. اما نظريه اول كه حقيقت وضع را جعل و مواضعه مي‌داند, يعني قرارداد مي‌‌داند, از نظريه اول به (نظريه الاعتبار) هم مي‌شود تعبير كرد, چون حقيقت وضع بر مي‌گردد به اعتبار. كساني كه قائل به نظريه اعتبار هستند, اينها تفسير‌هاي مختلفي دارند:

1- تفسير محقق خراساني؛ 2- تفسير دوم را ديگران قائلند؛

3- تفسير سوم هم تفسيري است كه ما آن را انتخاب كرديم؛

مرحوم آخوند نظريه اول را كه همان نظريه جعل ومواضعه است, يعني نظريه اعتبار را برگزديده, در كفايه مي‌فرمايد: (الوضع هونحو اختصاص اللفظ بالمعني و ارتباط خاص بينهما ناش عن تخصيصه به تارتاً و من كثره استعماله فيهه أخري) «كفايه ج1, ص10» اين نظريه كه نظريه اول است, سه نوع تفسير دارد.تفسير اول مال محقق خراساني است كه مي‌فرمايد, وضع يكنوع اختصاص لفظ به معني است,و نيز يك نحو ارتباطي است بين لفظ و معني, كه اين ارتباط اعتباري دو منشأ دارد, يا منشأش وضع تعييني است, مثلاً مي‌گويد (وضعت اسم الحيسن لهذ الولد) و يا منشأش وضع تعيني است كه همان كثر استعمال است, مثلاً آنقدر (الكتاب) مي‌گويند كه اسم مي‌شود براي كتاب (سبويه).

يلاحظ عليه:

نخستين اشكالي كه ما به ايشان داريم اين است كه نتيجه را با فعل خلط كرده, زيرا ما يك وضع داريم و يك نتيجه‌ي وضع داريم. و اين دوتا يكي نيستند, بلكه وضع يك چيز است, نتيجه هم چيز ديگري مي‌باشد. ايشان بجاي اينكه ماهيت وضع را تعريف كند, بجاي آن نتيجه‌ي وضع را در تعريف اخذ كرده, اختصاص يافتن لفظ به معني وو جود ارتباط بين لفظ و معني,نتيجه وضع است نه خود وضع, يعني وقتي كه كلمه‌ي را براي يك معني وضع مي‌كنند, نتيجه‌ي كه از اين وضع مي‌گيريم اين است كه اين لفظ مال اين معني است, فلذا ارتباط بين لفظ و معني پيدا مي‌شود, و آخوند در تعريف خودش نتيجه را با فعل و عمل خلط نموده است.و حال آنكه ايشان بايد عمل و فعل واضع را تعريف مي‌كردند كه واضع چه مي‌كند, قهراً بعد از كردن, اين حقايق كه اختصاص و ارتباط باشد,خودبخود پيدا مي‌شود. ايشان نتيجه وضع را با عمل واضع خلط كرده, و حال آنكه بحث ما در عمل واضع است نه در نتيجه وضع. بهتر اين بود كه آخوند بجاي كلمه‌ي(اختصاص) كلمه‌ي(تخصيص ) را درتعريف وضع به كار مي‌برد, چون كار واضع تخصيص است نه اختصاص, بلكه اختصاص صفت لفظ است.

اشكال دومي كه بر آخوند وارد مي‌باشد اين است كه منشأ وضع دوتا نيست, بلكه سه تاست, و حال آنكه ايشان فقط به دو منشأ اشاره كرده. يك منشأ وضع همان وضع تعييني است كه ايشان هم متذكر شده, منشأديگر وضع, وضع تعيني است كه همان كثرت استعمال باشد, كه به اين منشأ نيز آخوند اشاره نموده. اما منشأ سوم را كه (الاستعمال بداعي الوضع)باشد, متذكر نشده است. مثلاً خداوند به كسي فرزندي عطا فرموده, روز هفتم مي‌خواهد اسم گذاري‌كند, پدر بزرگ را دعوت مي‌كند كه اين بچه را اسم گذاري نمايد, پدر بزرگ هم يك نگاهي به بچه مي‌كند و مي‌فرمايد حسين را بده كه ببوسم, اينكه مي‌گويد حسينم را بده, با اين گفتنش كلمه‌ي حسين را در اين بچه استعمال مي‌كند, ولي به داعي وضع, فلذا اينكه مي‌گويد حسينم را بده كه ببوسم, اين هم اسم است و هم استعمال. بنابراين, گاهي وضع با تعيين است, گاهي به تعين مي‌باشد و گاهي به استعمال است به داعي وضع. چنانچه خود آخوند نيز در جاي ديگر (يعني در مبحث حقيقت شرعيه) به اين منشأ سوم تصريح كرده, يعني ايشان در مبحث حقيقت شرعيه فرموده كه اين الفاظ را شارع در اين معاني حقيقت كرده, اما نه به وضع تعييني و نه به وضع تعيني, بلكه (بالاستعمال بداعي الوضع).

اشكال سومي كه برايشان وارد مي‌باشد اين است كه آخوند هر جا گير كردند وبه بن بست رسيد,به كلمه‌ي(نحو) متوسل مي‌شود و مي‌فرمايد(الوضع نحو اختصاص). وحال آنكه حقش اين بود كه وضع را بشكافد, نه اينكه بصورت مجمل بيان كند و سپس رد بشود. هريكي از علما براي خارج شدن خود از بن بست يك حلال مشكلاتي را در نظر گرفته است, مثلاً مرحوم حائري(موءسس حوزه علميه قم) از طريق مصدر و اسم مصدر مشكلاتش را حل مي‌كرده, حلال مشكلات مرحوم نائينيي قضاياي حقيقيه و قضاياي خارجيه است. مرحوم آقا ضياء حلال مشكلاتش قضاياي حينيه و قضاياي مشروطه مي‌باشد. مرحوم آخوند نيز يك حلال مشكلات بنام كلمه‌ي(نحو) را در نظر گرفته است. مثلاً در تعريف وجوب تخييري مي‌فرمايد(الوجوب التخييري نحو من الوجوب), و حال آنكه بايد براي ما كلمه‌ي(نحو) را معني مي‌كرد. پس اولاً مرحوم آخوند نتيجه را با فعل واضع مخلوط كرده, ثانياً از مناشي( وضع) سومي را نفرموده است, ثالثاً تفسيرش تفسير مبهم است و آن را توضيح نداده است.

التفسير الثاني للنظريه الاولي:

ان الحقيقه الوضع عباره عن اعتبار وجود اللفظ وجوداً تنزيلياً للمعني فهو هو في عالم الاعتبار و ان لم يكن كذالك حقيقه.حاصل اين تفسير اين است كه واضع جعل تنزيلي مي‌كند, يعني لفظ را بجاي معني تنزيل مي‌كند, كان اللفظ هو المعني.

مثال: يك تنزيل‌‌هاي در عالم تشريع داريم كه تنزيل‌هاي تكويني است, رسول اكرم(صلي الله عليه و آله) فرمود كه (الطواف بالبيت صلوه), طواف در بيت را جانشين نماز كرد و فرمود طواف هم صلات است,يعني آثار نماز بر طواف هم بار است, اين تنزيلي است از طريق شارع, اما در عالم كون, يعني در عالم (كون) طواف را بجاي صلات نهاد, فلذا همانطور كه صلات وضو مي خواهد, طواف هم وضو لازم دارد. اگر انسان وارد مسجد شد, مستحب است كه دو ركعت نماز تحيت بخواند. يا اگر وارد مسجد شد وطواف كرد, اين طواف جانشين نماز است فلذا نماز تحيت لازم نيست(الطواف في البيت صلات). يا مانند(التراب احد الطهورين يكفيك عشره سنين), اين يكنوع تنزيلي است در عالم تكوين, مي‌گويد تراب و خاك جانشين آب است, يعني همانطور كه با آب وضو مي‌گيري و نماز مي‌خواني, با تراب هم مي‌شود تيمم كرد و نماز خواند. اين گونه تنزيل‌ها تنزيل در عالم تكوين است. يا مي‌گويد (اسد علي و في الحروب نعامه), اين براي من ضعيف شير است, اما در ميدان جنگ شتر مرغ است, اين ( (تنزيل) تنزيل در عالم تكوين است, (منزل) من متكلم هستم, ولي در عالم تكوين تنزيل مي‌كنم. اين نظريه مي‌گويد كه وضع هم تنزيل است, اما در عالم اعتبار,(كأن اللفظ هو المعني). ولذا گاهي (يسير حسن المعني الي اللفظ او قبح المعني اللفظ), مثلاً اگر ما كلمه‌ي(يوسف) را بشنويم, كلمه‌ي(يوسف) براي مايكنوع جاذبه دارد, چرا؟ مسمايش جاذبه داشت, چنانچه كه كلمات قبيحه يكنوع اشمزاز آور است, چرا؟ چون معاني آنها اشمزاز دارد, قهراً كار واضع اين است كه (ايها الناس! هذا اللفظ ينزل منزله المعني تنزيلاً لا في عالم التكوين بل في عالم الاعتبار), كانه واضع كارش اين است كه (لفظ) وجود لفظي معني است,يعني معني چهار گونه است, مثلاً وجود عيني دارد, وجود ذهني دارد, وجود كتبي دارد, و جود تنزيلي دارد, كه اين وجود تنزيليش مي‌باشد, يعني كار واضع اين است كه براي معني يك وجود لفظي مي‌تراشد بگونه‌ي كه اين لفظ همان معني است.

يلاحظ عليه:

ما بر اين نظريه دوتا اشكال داريم, اولاً مسئله تنزيل مال عرفا, ادبا است, يعني مال كساني است كه كار شان فصاحت و بلاغت مي‌باشد, وحال آنكه وضع در زبان‌ها بوسيله‌ي توده مردم ايجاد مي‌شود, فلذا توده مردم با مسائل فصاحت و بلاغت سرو كاري ندارند. اين فصيح و بليغ است كه مي‌گويد(التراب احد الطهورين, الطواف في البيت صلوه, يا اسد علي وفي الحروب نعامه) وحال آنكه وضع بوسيله توده مردم پيدا مي‌شود و توده مردم مسائل تنزيل را درك نمي‌كنند و مورد توجه آنان نيست. فلذا كاري كه مال بلغا, فصحا و عرفا است,نبايد آن را به توده مردم نسبت داد, مثلاً بعد از جمهوري اسلامي يك سلسله الفاظي درست شده كه اصلاً سابقاً نداشتند و سازنده‌اش هم همين توده مردم بودند, مثل اينكه مردم در صحنه هستند, اين ادبيات را قبلاً ما نداشتيم, بلكه بعد از انقلاب پيدا شد, اين تعبير‌ها يك تعبير‌هاي عرفي است, فلذا توده مردم و عرف توجه به اين دقايق ندارند تا بگويند واضع براي معني يك وجود تنزيلي درست كرده, آن وجود تنزيلي عبارت است از تلفظ به كلمه‌ي(يوسف) و تلفظ به كلمه‌ي(قبيح).

ثانياً: تنزيل هميشه با استعمال درست مي‌شود, اول وضع مي‌كنند, سپس تنزيل پيش مي‌آيد, مثلاً واضع مي‌گويد:(الاسد هو الحيوان المفترس), اول وضع مي‌كنند, سپس در مقام سخنراني تنزيل مي‌كنند(اسد علي وفي الحروب نعامه), نه اينكه تنزيل در مرتبه‌ي وضع باشد, بلكه اول وضع است و سپس در مقام استعمال تنزيل محقق مي‌شود, يعني اگر يعرب بن قحطان كلمه‌(اسد) را وضع نكرده بود,تنزيل هرگز امكان نداشت كه بگوييم(اسد علي و في الحروب نعامه), پس اول وضع است, قرن‌ها مي‌مي‌گذرد تا تنزيل درست بشود, مثلاً پيغمبر(صلي الله عليه و آله) اول طواف را وضع كرده, يك كسي ديگر هم صلات را وضع كرده, سپس پيغمبر(صلي الله عليه و آله) در مقام استعمال تنزيل كرده و فرموده(الطواف في البيت صلات), پس وضع در مرتبه متقدم است, تنزيل در مرتبه‌(متأخر) است, يعني در مقام استعمال حاصل مي‌شود.

مثال:مخترع و سازنده آينه, به آينه از نظر استقلالي مي‌نگرد, يعني آينه را مستقلاً نگاه مي‌كند, ولي كسي كه هنگام بيرون آمدن از خانه به آينه نگاه مي‌كند تا سروصورتش را ببيند كه مرتب است يا مرتب نيست, او از نظر آلي به آينه نگاه مي‌كند نه از نظر استقلالي. كار واضع همانند كار او است, يعني لفظ را مستقلاً مي‌نگرد و برمعناي وضع مي‌كند, اما كسي كه تنزيل مي‌كند, تنزيل مثلش مثل مستعمل است, مثل نگاهي به آينه است, آنكس كه به آينه نگاه مي‌كند تا قيامه و هيكلش را درست كند, نظرش به آينه نظر آلي است. بنابراين, ما نبايد مقام وضع را با مقام تنزيل قاطي كنيم, چون واضع به الفاظ از نظر استقلالي مي‌نگرد, وحال آنكه مستعمل از نظر آلي نگاه مي‌كند.پس اين تفسير دوم هم دو اشكال پيدا كرد, اولاً:( جعل اللفظ وجوداً تنزيلياً للمعني) كار بلغا است. ثانيا:ً تنزيل بوسيله استعمال محقق مي‌شود, وحال آنكه بحث ما در مقام استعمال نيست, بلكه در مقام وضع است كه از استعمال است, يعني مثل اين دوتا مثل صانع آينه و مثل كسي كه از آينه بهره مي‌گيرد است, به اين معني كه نظر صانع به آينه نظر استقلالي است, اما نگاه كننده نظرش نظر آلي است, فلذا تنزيل در مرتبه‌ي بعد از وضع قرار دارد نه در مرتبه قبل.

التفسير الثالث:

هو مختارنا. ما معتقديم كه وضع همان نهادن در زبان فارسي است, يعني ما بايد از كلمه‌ي(نهادن) كه يك كلمه‌ي فارسي است معناي وضع را هم بفهميم, نهادن عبارت است از: (جعل اللفظ في مقابل المعني), نهادن لفظ در مقابل معني, غرض از اين كار چيست؟ غرض اين است كه در مقام مكالمه از اين لفظ بهره گيري كنيم. پس حقيقت وضع عبارت است از:(جعل اللفظ في مقابل المعني), غايت وفايده وضع چيست؟ ليستمد به الواضع و غير الواضع في مقام المكالمه و المذاكره), يعني از اين بهره بگيرد و ما في الضمير خود شان را بوسيله اين لفظ بيان كنند, (ليستمد) جزء لفظ نيست, بلكه جزء غايت است. من به اين تعريف از اينجا منتقل شدم كه مي‌بينيم الآن در جهان مراكزي بنام فرهنگستان وجود دارد, مثلاً زبان عرب مراكزي دارد كه يكي در دمشق است بنام:(مركز اللغه العربيه), ديگري هم در مصر است. در ايران ما نيز ازقديم فرهنگستان بوده و الآن هم به شكل ديگر است, كار آنان اين است كه چيزي‌هاي كه اختراع مي‌شود, براي مخترع(اختراع شده) اسمي را وضع مي‌كنند, چرا اين كار را مي‌كنند؟ براي اينكه در مقام نوشتن و مذاكره و سخنراني كردن از اين كلمه بهره بگيرند. بحث مادر نظريه اول كه اسمش (النظريه الاعتبار) بود, تمام شد.

النظريه الثانيه:

مسلك التعهد. نخستين كسي كه اين نظريه را گفته ابوالمجد است- مرحوم شيخ محمد رضا اصفهاني كه مكني به ابوالمجد است و استاد حضرت امام (قدس سره) نيز است - , ايشان كتابي در علم اصول دارد كه در آنجا مي‌فرمايد: الوضع عباره عن التعهد, أعني تعهد المتكلم للمخاطب و التزامه له بانه لاينطق بلفظ خاص إلا عند ارادته معني خاصاً أو أنه إذا أراد إفهامه معناً معيناً لا يتكلم إلا بلفظ معين فمتي تعهّد له بذلك وأعلمه به حصلت الدلاله و حصل الإفهام. ((وقايه الاذهان), ص 62, طبع آل البيت) سپس اين نظريه را مرحوم خوئي گرفته و اصرار دارد كه وضع عبارت است از تعهد, اينها مي‌گويند كه وضع اين است كه متكلم متعهد مي‌‌شود كه: ايها الناس! من هرموقع كه خواستم بگويم(آب), كلمه‌ي (الماء) رابه كار مي‌برم, يعني من متعهد مي‌شوم كه هر موقع خواستم به شما بفهمانم كه آب مي‌خواهم,كلمه‌ي(ماء) را مي‌گويم, (تعهد المتكلم مهما أراد معناً أن ينطق بذلك اللفظ. يا هر موقع خواستم به شما اين معني را تفهيم كنم, با اين لفظ تفهميم مي‌كنم, يعني وضع عبارت است از يك تعهد اخلاقي و اجتماعي بين واضع(متكلم) و مردم. فلذا مرحوم خوئي هم در پاورقي( اجود التقريرات) و هم در(محاضرات) مي‌فرمايد كه وضع يكنوع اعتبار نيست, بلكه يكنوع تعهد اجتماعي وضمانت اجتماعي است, كانه من دست بيعت به شما مي‌دهم كه :ايها الناس! هر موقع من خواستم كه اين معني را بگويم, اين لفظ را خواهم گفت, يعني هر موقع خواستم كه بگويم آب بياوريد, كلمه‌ي(الماء) را به كار خواهم برد.

يلاحظ عليه:

اين نظريه در حقيقت مي‌خواهد يك مسئله فرشي را عرشي كند, زيرا اولاً تعهد نتيجه وضع است, يعني واضع كه يك لفظ را بر معناي وضع مي‌كند, كارش بايد عقلائي باشد, يعني لغو نباشد, چه زمان كارش عقلاي مي‌شود؟ هر موقع خواست كه آب براي او بياورند, كلمه‌ي(الماء) را به كار ببرد. اين جنبه‌ي عقلاني و جنبه‌ي غايت است, به اين معني كه حقيقت وضع يك چيز است, اما اينكه مصون از لغويت بايد باشد, اين يك چيز ديگر است. (تعهد) در واقع لفظ را از آن حالت لغوي بيرون آوردن است. اگر كسي اسم بچه‌ي را حسين بگذارد, ولي در موقع صدا كردنش به او بگويند (حسن), اين لغو مي‌شود. نه اينكه تعهد همان وضع است, بلكه تعهد در مقام استعمال است.

ثانياً: ما از ايشان سئوال مي‌كنيم كه آيا حقيقت وضع جز همين علامت گذاري‌هاي است كه اداره راهنمائي در سر هر كوچه, بازار, خيابان وچهار راه‌ها و جاده‌ها كرده؟ آيا ماموران راهمنائي كه اين علامت ها را بر اين معاني وضع كرده‌اند, تعهدي هم در آن است؟ تعهدي در اين علامت گذاري‌ها نيست, بلكه فقط مي‌خواهد به شما بگويد كه اينجا ورود ممنوع است, نرويد, آنجا ورود آزاد است و مي‌تواني بروي, اينجا توقف ممنوع است, اين فقط مي‌خواهد بگويد كه اين علامت, علامت اين معاني است, اما اينكه من متعهد مي‌شوم كه چنين و چنان كنم, از اين علامت‌ها مسئله تعهد فهميده نمي‌شود.

پس دو اشكال بر نظريه تعهد وارد شد, اشكال سومي نيز براين نظريه است: الف) تعهد نتيجه وضع است, ب) ما اين تعهد را در علائمي كه اداره راهنمائي ورانندگي نصب مي‌كنند, نمي‌بينيم. ج) لازم مي‌آيد كه هر متكلم بايد واضع هم باشد, چرا؟ چون همه‌ي ما ملتزم هستيم كه هر موقع عمامه گفتيم, مراد ما همان چيزي است كه روي سرخود مي‌نهيم, يا هر موقع عينك گفتيم, مراد ما آن چيزي را كه در چشم مي‌زنيم. فلذا بر اساس اين تعريف, ما ميليون‌ها واضع داريم, يعني هر مستعملي مي‌شود واضع, چون او اين تعهد را دارد. پس روشن شد كه نظريه تعهد باطل است, نظريه اعتبار هم حقيقي است, تفسير صحيح از وضع همان بود كه ما نموديم..