19 درس
درس: 19
چهار شنبه 15/9/85
بحث در اين بود كه آيا موضوع‌له حروف خاص است،يا موضوع‌له حروف عام است؟آخوند فرمودكه معاني حرفيه واسميه يكي است، فلذا همانطور كه وضع و موضوع‌له إبتدا عام است، (من) هم وضع و موضوع له‌اش عام مي‌باشد.
نظريه سوم:
ما اين نظريه سوم را انتخاب كرديم، و آن اين است كه ما درعالم مفاهيم و عالم خارج دو نوع وجود داريم: الف) وجود مستقل، مفهوم مستقل، وجود و مفهوم غير مستقل،فلذا ما روي مبناي خود بحث مي‌كنيم كه معاني حروف،معاني غير مستقلي هستند، همانطور كه وجوداً غير مستقل هستند، مفهوماً نيز غير مستقل مي‌باشند. به عبارت ديگر حروف از حيث معني غير مستقل هستند، من حيث وجود هم غير مستقلند، و من حيث الدلالة هم غير مستقلند،يعني من دلالت ندارد مگر اينكه متصل بشود به بصره. بنابراين (حروف غير مستقلات في معالم المفهوم في عالم الوجود و في عالم الدلاله). برخلاف اسماء كه (مستقلات مفهوماً مستقلات وجوداً مستقلات دلالةً). حالا كه چنين است بايد ببينيم كه موضوع له من چيست؟
فهيهنا فروض ثلاثه:
سه تا فرضيه داريم، كلمهي(مِن) احتمال دارد سه تا موضوع له داشته باشد:
1) وضع للجامع الاسمي.
2) وضع للجامع المقولي الحرفي.
3) وضع للمصاديق الخارجيه.
فعلي الاولين «يكون الوضع عاماً والموضوع له عاماً، و علي الثالث يكون الوضع عاماً والموضوع له خاصاً». الآن هر يك از اين سه احتمال را بررسي كنيم و يكي را انتخاب كنيم. اما اولي كه واضع به هنگام وضع(من) مفهوم ابتداي اسمي را مطالعه كند (الابتداء خير من الانتهاء)، ابتداي اسمي را مطالعه كند، معناي متصور بشود ابتداء، كلمهي من را وضع كند بر همين ابتداي اسمي. اگر اين را بفرماييدؤ اين همان نظريه آقاي آخوند است يا قريب به نظريه آقاي آخوند است، و اين غلط است، والا (يلزم الانقلاب)، معنايش اين مي‌شود كه (من) ديگر معنايش حرف نيست بلكه معنايش اسم است. پس احتمال اول درست نيست كه بگوييم كلمه (مِن) وضع شود بر جامع اسمي، و متصور جامع اسمي است، اما موضوع له همان جامع اسمي, اين همان انقلاب است و مساوات معناي حرفي و اسمي است.
مهم احتمال دوم است، فلذا نسبت به دومي دقت كنيم تاديده شود كه دومي چرا محال است؟ دومي اينكه اين طرف جامع مقولي حرفي است, جامع بين ابتداهاي حرفي را فكر كنيم, جامع مقولي معاني حرفيه را فكر كند و بر خود اين جامع وضع كند، كه در واقع معناي متصور ما (الجامع الحرفي) است در مقابل (الجامع الاسمي). مثلاً در دنيا ميلياردها ابتداء حرفي داريم، آن جامع بين اين معاني حرفيه را تصور كند كه وضعش بشود عام، و بر خود همين جامع هم وضع كند. مي‌گوييم اين ممكن نيست, چرا؟ سه بيان داريم:
البيان الاول:
اصولاً معاني حرفيه نمي‌تواند جامع مقولي داشته باشد، چرا؟ به سه بيان:
1) اگر جامع داشته باشد، معني جامع اين است كه گاهي مبتدا واقع مي‌شود و گاهي خبر, گاهي (يخبر به) و گاهي (يخبر عنه) است, چيزي كه مبتدا و خبر واقع شد، معناي حرفي نمي‌شودِ, يعني معناي حرفي نه مبتدا واقع مي‌شود و نه خبر, اگر بخواهيم جامع فكر كنيم، از خصائص جامع اين است كه مستقلاً تصور بشود، مبتدا قرار بگيرد و خبر قرار بگيرد. اگر اين مستقلاً مورد تصور قرار گرفت، ديگر از معناي حرفي خارج مي‌شود, ولذا مي‌گوييم محال است براي مصاديق حرفيه جامع مقولي فكر كرد. « البيان الاول لو كان جامعاً يكون مفهوماً مستقلاً يخبر به و يخبر عنه»، اگر چنين است، اين ديگر جامع حرفي نشد بلكه جامع اسمي شد و برگشت به همان شق اول كه گفتيم صحيح نيست.
2) اگر واقعاً اين جامع حرفي شد و اگر ما توانستيم جامع حرفي تصور كنيم، معناي جامع حرفي اين است كه خودش مستقلاً مورد تصور قرار بگيرد تا بشود جامع, و حال آنكه چون جامع است بايد ربط داشته باشد و رابط باشد, رابط بودن با جامع بودن سازگار نيست. اگر واقعاً رابط است، ديگر مستقلاً تصور نمي‌شود, اگر مستقلاً تصور مي‌شود ديگر نمي‌تواند رابط باشد. در هر صورت با سه بيان ميِ‌خواهيم بگوييم كه معاني حرفيه فاقد جامع مقولي هستند (فاقد تكويني), يعني اصلاً معاني حرفيه نمي‌تواند جامع مفهومي داشته باشد, خصيصه جامع مفهومي با معاني حرفيه در تضاد است. چرا؟ به سه بيانِ: اگر جامع هست (يخبر عنه و يخبر به)ِ, اگر چنين شد، اين با معناي حرفي در تضاد است. اگر جامع است مستقلاً قابل تصور است اگر مستقلاً قابل تصور است، ديگر جامع حرفي نيست. ثالثاً: بيان سوم، بيان امام(ره) است كه مي‌فرمود، اگر جامع شد بايد رابط نباشد, اگر اين رابط است، رابط بودن بايد فرد باشد، چون رابط امر جزئي است، معاني حرفيه رابط هستند اگر رابط هستند رابط بودن فرد جزئي است و امر خارجي است و چيزي كه امر خارجي است محال است كه كلي باشد. اگر جامع است كلي است، اگر حرفي است حرف بايد رابط باشد و رابط بودن امر شخصي و امر جزئي است. بنابراين اصلاً ما در دنيا براي معاني حرفيه جامع مقولي نداريم، البته براي زيد, عمرو بكر، جامع مقولي داريم به نام انسان, براي دابه‌هايي كه در خارج است جامع مقولي داريم به نام ابل و فرس, متأسفانه معاني حرفيه كه در خارجند، يعني اين ابتداهاي جزئي كه همه شما امروز ايجاد كرديد، نمي‌توانيم جامع مقولي فكر كنيم، چون جامع بودن با حرفي بودن در تضاد است. چرا؟ به سه بيان: الف) جامع يخبر به و يخبرعنه، اگر جامع حرفي است، حرف كه(لايخبر به و لايخبرعنه)، اگر جامع است، پس مستقلاً قابل تصور است، ب) اگر حرف است, مستقلاً قابل تصور نيست، ج) اگر جامع است، پس استقلال دارد، و اگر جامع حرفي است، جامع حرفي بايد ربط باشد، ربط هم با كليت نمي‌سازد،البته ربط اسمي با كليت مي‌سازد ولي ربط حرفي با كليت نمي‌سازد. - تكرار: پس گفتيم در اينجا سه تا احتمال است، امروز اگر بخواهند در جهان يك مسئله را تحقيق كنند، اول احتمال‌ها در يك دايره قرار مي‌دهند سپس تك تك آنها را مطالعه مي‌كنند، تا يكي از احتمال‌ها متعين بشود. ما هم سه تا احتمال را گفتيم: 1، بشود بر جامع اسمي، ابتداي اسمي، 2، وضع بشود بر جامع مقولي حرفي، هم جامع باشد وسنخ جامع هم سنخ حرف باشد. 3، وضع بشود موضوع‌له يعني افراد خارج، اما الاول: يلزم الانقلاب، يعني لازم مي‌آيد كه معاني حرفيه و اسميه يكي باشد، اما دومي كه بيشتر محل بحث است و از ابتكارات حضرت امام(ره) در علم اصول است، يكي از ابتكاراتي كه امام(ره) در علم اصول همين است، مي‌فرمايد محال است كه معاني حرفيه جامع مقولي داشته باشد، هم جامع باشد و هم سنخ جامع حرف باشد، اين از سه نظر ناساز گار است، چون جامع است، پس (يخبربه و يخبرعنه)،اما اگر اين جامع سنخ حروف است، پس(لايخبربه و لايخبرعنه)، اگر جامع است بايد مستقلاً تصور بشود،اگر سنخ اين، سنخ حروف است، نمي‌تواند مستقلاً تصور بشود، اگر اين جامع است،معنايش استقلال است، اما اگر سنخ حروف است، سنخ حرف بايد ربط باشد، ربط هم ملازم با جزئيت است، تا جزئي نباشد، نمي‌تواند اين دو معني را با هم ربط بدهد، پس لازم مي‌آيد كه هم كلي باشد و هم جزئي. فلذا ما گفتيم كه(لاجامع مقولي بين المعاني الحرفيه)، يعني معاني حرفيه جامع مقولي ندارد. بلي! جامع اسمي است كه (الابتداء) باشد، ولي جامع اسمي پيدا كنيد كه هم مستقلاً تصور بشود و هم سنخش از سنخ حرف باشد، اين جمع بين النقيضين است.
پس اگر بگوييم لفظ وضع شده بر جامع اسمي, اين صحيح نيست چون (يلزم الانقلاب), اگر بگوييم وضع شده بر جامع حرفي، كه جامع حرفي معناي متصور باشد، درجواب گفتيم كه جامع بودن با حرفي بودن سازگار نيست. اگر بگوييم جناب واضع مي‌خواهد وضع كند بر مصاديق، فلذا مانع ندارد كه متوسل بشود بر جامع اسمي، بر جامع اسمي متوسل بشود، اما بر جامع اسمي وضع نكند بلكه بر مصاديق خارجيه وضع كند، مثلاً بگويد (الابتداء الآلي، در يك درست (مِن) بگيرد. در دست ديگر (الابتداء الآلي) بگيرد و بگويد من اين (من) را وضع كردم نه بر ابتداء آلي، چون ابتداي آلي مفهومش مفهوم اسمي است بلكه بگويد وضع كردم بر مصاديق خارجي اين, كه به وسيله اين مفهوم ا سمي، راه پيدا كند بر مصاديق خارجيه (فالواضح في يده اليمني كلمه من، و في يده اليسري الابتداء الآلي الذي هو مفهوم اسمي). الابتداء الآلي، اين مجموع اسمي است. اما به وسيله اين معناي اسمي راه پيدا كند به مصاديقش, و اين از عجايب است كه مفهوم اسمي است(الابتداء الآلي) اين اسمي است، ولي مصاديقش اسمي نيست بلكه حرفي هستند و اين دقت مي‌خواهد كه جناب واضع يتوسل بالمفهوم الاسمي (الابتداء الآلي), اما ميِ‌گويد براي تو وضع نمي‌كنم بلكه وضع مي‌كنم بر مصاديق تو، مفهومش اسمي است، و مصاديقش حرفي است، مي‌گويد: (وضعتُ كلمة ‹مِن› لا للابتداِء الآلي مفهوماً بل وضعتُ لما ينطبق عليه في الخارج), يعني اين مصاديق خارجيه. (فيكون الوضع عاماً لان المتصور(الابتداء الآلي) عامٌ والموضوع له خاصاً وُضع للمصاديق الخارجيه) ابتداء زيد از خانه‌اش به مسجد اعظم, ابتداء عمرو و ابتداء بكر. اين حاصل سه احتمال, فاذا بطلت الاول والثانيؤ تعيّن الثالث, آن چيزي كه بايد با تمام حواس فكر كنيم دو كلمه است كه چرا حروف جامع مقولي ندارد، يعني محال است جامع مقولي از سمخ حروف باشد هم جامع باشد و هم سنخش ازسنخ حروف باشد. اين دوتا قابل جمع نستند. نكته2: آن چيزي كه من در دست گرفته‌ام عبارت است از: (الابتداء الآلي)، اين ابتداء آلي مفهوم اسمي است، (الابتداء الآلي خير من الانتهاء الآلي)، اين مفهوم اسمي است، ولي مصاديقش اسمي نيستند بلكه مصاديقش كلُّها معاني حرفيه هستند. واضع در يك دستش من را مي‌گيرد،در دست ديگرش هم الابتداء الآلي را مي‌گيرد، وضع مي‌كند بر مصاديق خارجيه, وضع مي‌شود عام, موضوع له مي‌شود خاص.
هيهنا سئوالان: اين فرضيه سوم كه شما گفتيد با مبناي امام(ره) سازگار است، چون امام(ره) يا معناي متصور حاكي باشد و يا وسيله انتقال باشد و لازم نيست كه معناي متصور هميشه حكايت كند. همين مقدار كه معناي متصور سبب پرش و انتقال شود، كافي است. قبلاً گفتيم كه عام نمي‌تواند مرآت خاص باشد, امام بر اين تأكيد داشت، بعد راه حلي فكر كرد و فرمود لازم نيست كه معناي متصور حاكي باشد، همين مقدار سبب انتقال باشد، كافي است. ما خدمت ايشان عرض كرديم اگر اين راه را شما پيش گرفتيد، ديگر وضعتان عام نمي‌شود وضع هم خاص مي‌شود موضوع له هم خاص مي‌شود. چرا؟ چون اگر اين وسيله پرش است، ديگر اين وسيله مي‌رود كنار, واضع مي‌ماند در يك دستش من و در دست ديگرش هم مصاديق خارجيه. گفته‌اند فرق است بين اينكه حاكي باشد و بين اينكه وسيله انتقال باشد. حاكي پابرجا مي‌ايستد و لذا واضع از حاكي به مصاديق مي‌نگرد. اما اگر وسيله پرش باشد، اين سكوي پرتاب است اين را ولش مي‌كنند، واضع است و اين مصاديق خارجيه. ولذا اين با مبناي امام سازگار است ولي با مبناي ما سازگار نيست. ما گفتيم ممكن است كه همين را اصلاح كنيم با آنچه كه مرحوم محقق عراقي گفته بود، يعني كلمه (كل) بياوريم كه حكايت درست كنيم و بگوييم جناب واضع آنچه كه در دست دارد الابتداء الآلي نيست، بلكه (الابتداء الآلي بكل مصاديقها) است و اين را در نظر گرفته است (يك كلمهي كل را هم بر آن اضافه كنيم). چون (الابتداء الآلي) را تصور كرده، وضع شده عام, ولي در مقام تعيين موضوع له، كلمهي( كل) را افزون كرده و كل مي‌تواند حاكي از مصاديق باشد. ولذا همين احتمال سوم درست شد، منتها اگر مبناي امام را پذيرفتيم كه در وضع عام موضوع له خاص, انتقال كافي است، در اين صورت كلمهي ‹كل› را نمي‌خواهد. اما اگر مبناي ما را گرفتيد, مي‌گوييم در مقام تصور, تصور كن (الابتداء الآلي), اما بخواهيد وضع كنيد، حتماً يك كلمهي (كلّ, فرد, ويا شخص را اضافه كنيد، تا اشاره به مصاديق كند.
ان قلت: ما گفتيم حروف وضعشان عام است و موضوع له‌شان خاص است و حال اينكه محقق خراساني در كفايه مي‌گويد گاهي حروف در معاني كليه به كار مي‌رود, مثال مي‌زند (كقول الامير يقول: سر من البصره الي الكوفه) اين در معناي جزئي به كار نرفته، بلكه در معناي كلي به كار رفته, ولذا از هر دروازه از دروازه‌هاي بصره شروع كنم امتثال حاصل مي‌شود, اگر اين در معناي جزئي به كار رفته بود بايد يك نقطه سبب امتثال شود و حال اينكه از هر نقطه شروع كند، امتثال حاصل مي‌شود. پس معلوم مي‌شود كه مستعمل فيه كلي است.
قلت: در همانجا هم امير، بصره را يكي حساب كرده بود ولذا مي‌گويد (سر من البصره)، يعني واحد شخصي فرض كرده و چون واحد شخصي فرض كرده،پس مستعمل فيه هم خاص است هم موضوع له خاص است. اما اينكه از هر نقطه‌اي شروع كند امتثال حاصل مي‌شود، اين حكم عقل است. عقل مي‌گويد همه جا جزء بصره است. شما كه نمي‌توانيد از هر نقطه از نقاط بصره شروع كني فلذا يك نقطه را انتخاب‌كن و شروع به رفتن كن. امتثال به حكم عقل است والاّ جناب مستعمل ‹فرض البصره امراً واحداً‌شخصياً› و در ِآن بكار برده است.
خلاصه
ـ تا اينجا چند مطلب روشن شد:
1) در اينكه وضع حروف چگونه است- غير از مبناي خراساني- سه احتمال است:
الف) «ان يكون ان يكون الموضوع له المعني المتصور الاسمي»
ب) «ان يكون الموضوع له الجامع الحقيقي الحرفي».
ج) «ان يكون الموضوع له المصاديق الخارجيه». پس يا بر ابتداي اسمي وضع شده، يا بر جامع حرفي وضع شده، يا بر مصاديق وضع شده. اگر اولي را بگوييد، خلف فرض است، چون اگر بر ابتداي اسمي وضع شده، (يلزم الانقلاب). دومي هم درست نيست، يعني نمي‌شود حروف هم جامع مقولي داشته باشد و هم جامع باشد و هم سنخش از سنخ حرف باشد. اين را به سه بيان( كه روحش يكي است و الفاظش فرق مي‌كند) باطل كنيد:
1- اگر جامع است (يخبر عنه و يخبر به) و حال اينكه حروف (لا يخبر به و لا يخبر عنه).
2- اگر جامع است مستقلاً متصور است. اگر سنخش سنخ حرف است، حرف قابل تصور نيست.
3- اگر جامع است ميِ‌شود كلي، اگر سنخش حرف است بايد ربط باشد كه امام(ره) فرمود (الربطية يلازم الفردية والجزئيه). پس جامع مقولي نيست, تعيّن بر اينكه (موضوع له) افراد است. افراد نامتناهي است، نفس ما متناهي است، ولي افراد نا متناهي عرفي است. در اينجا چه كند؟ در اينجا جناب واضع بايد چاره‌جويي كند ناچار است از معاني اسميه كمك بگيرد و بگويد (الابتداء الآلي) اين را تصور كند و وضع كند بر مصاديق اين ابتداي آلي نه بر مفهوم ابتداي آلي،چون ابتداي آلي مفهوماً ولو‌آلي است، اما در واقع مفهوم اسمي است، مي‌گويد وضع كردم بر مصاديق اين.
در اينجا دو تا سئوال مطرح كرديم، سابقاً گفتيم (العام لا يحكي عن الخاص). امام مشكل را حل كرد و گفت در وضع حكايت لازم نيست بلكه انتقال كافي است. ما اين را قبول نكرديم و گفتيم اگر انتقال باشد، وضع خاص و موضوع له خاص مي‌شود، يعني (ما ينتقل عنه) فراموش مي‌شود. ما ناچاريم دو مرحله‌اي كنيم و بگوييم در مرحله تصور (الابتداء الآلي) ولي موقعي كه مي‌خواهيم وضع كنيم، مي‌گوييم (لكل من ابتداء الآلي). آخرين مطلبي كه عرض كرديم، اين بود كه آقاي آخوند مي‌گويد, گاهي (مستعمل منه) كلي است (سر من البصره الي الكوفه) چطور مي‌گوييم موضوع له خاص است؟ در جواب گفتيم معناي (مِن) در آنجا هم در جزئي به كار رفته، البته جزئي از نظر متكلّم (جعل البصره امراً واحداً). اما اينكه امتثال حاصل مي‌شود، اين حكم عقل است ـ .
ثمره البحث:
اين بحث ما در دو جاي فقه ثمره داردِ:
1) (اكرم زيداً ان سلّمَكْ) بحث در اين است كه آيا اين (سلّمك) قيد هيئت است كه وجوب باشد يا قيد ماده است كه اكرام باشد؟ ِآخوند ميِ‌گويد: «قيد هيئت است، وجوب مشروط است». شيخ مي‌گويد: «قيد هيئت نيست بلكه قيد ماده است كه اكرام». باشد. اگر بگوييم معاني حرفيه ؤمعاني مستقله هستند قابل تقييدند، اما روي مبناي ما قابل تقييد نيست فلذا ناچاريم كه قيد را به ماده بر گردانيم. بحث خواهيم كرد كه آيا قيد ماده است يا قيد هيئت؟ آخوند مي‌گويد قيد هيئت است، چون معاني حرفيه با اسميه فرق نمي‌كند.
2) مثال دوم براي مفاهيم: (اِن سلم زيدٌ اَكرِمهُ), آيا اين مفهوم دارد يا ندارد؟ مبني بر اين است كه معاني حرفيه، جزئي است يا معاني حرفيه كلّي است،اين دو ثمره در جلسه آينده خواهيم خواند.
