درس: 38

چهار شنبه 13/10/85

مرحوم بروجردي معتقد شدند كه صلات بر همان حالت خشوعي و خضوعي كه قائم با اين اجزاء است وضع شده؛ البته نه مطلق خضوع و خشوع بلكه خشوع و خضوعي كه با اين اجزاء وبا اين افعال؛ حركات وسكنات انجام مي‌گيرد.

إن قلت: چنانچه لفظ صلات بر اين خشوع و خضوع قائم با اين اجزاء افعال وضع شده؛‌اين افعال و اجزاء اگر چهار ركعتي است؛ پس دو ركعتي را شامل نيست؛‌اگر دو ركعتي است؛ پس چهار ركعتي را شامل نيست؛‌اگر مختار است؛ پس مضطر را شامل نيست. (يك چنين اشكال بر بيان ايشان وارد است).

قلت: ايشان از اين اشكال مي‌توانند به اين نحو جواب بدهند كه اين افعال؛ اجزاء؛ حركات؛ سكنات و اذكار لا بشرط هستند و تعين ندارند.بلي! چنانچه تعين داشتند حق باشما بود كه اگر بر يكي صدق مي‌كرد؛ بر ديگري صدق نمي‌كرد؛يعني لازمة صدق بريكي؛ عدم صدق بر ديگري بود. اما اگر تعين نداشته باشند بلكه لا بشرط باشند (يعني چهار ركعت لابشرط؛ دو ركعتي لابشرط؛ قيام لابشرط)؛ اگر اينها لابشرط باشند؛ تمام اقسام صلات را در بر مي‌گيرد. فلذا آن چنان نيست كه بر بعضي صدق بكند اما بر بعضي ديگر صدق نكند.

سئوال: ايشان تصريح دارد كه به شرط شيئ است.

جواب استاد:

مراد شان از بشرط شيئ؛ يعني بشرط الأجزاء و الأوراد والأركان والاذكار. بنابراين؛ اين اوراد و اركاني كه حتماً بايد باشد؛ حد معيني ندارند تا قابل صدق بر مصداق ديگر نباشد؛ يعني ركوع هست؛ اما نه ركوع قائم؛ بلكه ركوع لابشرط؛ تا همة مصاديق ركوع را بگيرد. پس هم بشرط شيئ است و هم لابشرط.بشرط شيئ است؛ يعني حتماً بايد اين اركان و اجزاء باشند؛ زيرا خضوع وخشوع مجرد از اركان واذكار كه نمازنيست.بلكه مراد خضوع و خشوعي است كه سوار بر اين اركان و اذكار بشود. اما اين اركان واجزاء كماً و كيفاً لابشرط هستند؛‌يعني تمام مصاديق صلات صحيح در اينجا با هم جمع مي‌شوند. به عبارت ديگر: اصل آنها معتبر است نه درجات شان؛ يعني اصل ركوع لازم است؛‌اما درجاتش متعين نيست.

التقريب الخامس: «ما ذكره سيدنا الاستاذ (ره)»؛

حضرت امام(ره) مي‌فرمايد: واحد اعتباري بر دو قسمند:

الف) واحد اعتباري كه هم از نظر هيئت و هم از نظر ماده بشرط شيئ است؛ يعني محدد و متعين است. ايشان در درس خود كلمة عشره را مثال مي‌زد؛ ولي ما آيه‌اي كه كلمة (عشره) در آن به كار رفته؛ به عنوان مثال بيان مي‌كنم: ‹‹لا يؤاخذكم الله باللغو في أيمانكم و ليكن يؤاخذكم بما عقدتم الأيمان فكفَّارته عشره مساكين من اوسط ما تطعمون أهليكم أو كسوتكم أو تحرير رقبه›› خداوند شما نسبت به قسم‌هاي لغو مورد مؤاخذه قرار نمي‌دهد؛ ‌قسم‌هاي لغو كدام است؟ قسم‌‌هاي لغو عبارت است از‌آن(ولله وبالله)‌هاي كه به عنوان تكية‌كلام در مقام حرف زدن مي‌گوييم؛‌مثلاً :مي‌ گوييم ولله من ديروز مريض بودم؛ يا والله من امروز حال ندارم. بلكه آن قسم‌هاي مورد مؤاخذه است كه با عقد قلب باشد؛ (ولا يؤاخذكم بما عقدتم الأيمان) يعني انسان از روي جد قسم ‌بخورد. فلذا اگر كسي از روي جد قسم ‌خورد و سپس قسم خودرا شكست؛ كفّاره‌اش يكي از سه چيز است: يا ‌ده مسكين را غذا دادن؛ يا ده مسكين را لباس دادن؛و يا بندة را آزاد كردن؛ (حال اگر كسي اينها را نتوانست؛ آن يك مسئلة ديگري است كه دنباله آيه است)؛‌در اينجا خلاق متعال از كسي كه قسم خودرا شكسته است؛‌كفاره‌ مي‌طلبد و كفاره‌اش هم اطعام عشره مساكين است. هم هيئت متعين است كه ده تا باشد؛ كمتر از ده‌تا نمي‌شود؛ حتي بيشتر از ده‌ها را هم نمي‌تواند به عنوان واجب بپردازد؛ هيئت كه همان ده‌تاست متعين است؛ نه كمتر و نه بيشتر. ماده هم متعين است كه ‌مسكين باشد. اما اگر انسان(بجاي ده مسكين) ده نفر رفيق و‌يا همساية خودش را دعوت كند؛ كافي نيست. در اينجا (عشره مساكين) يك واحد اعتباري است؛يعني هم هيئت متعين است كه ده‌تا باشد و هم ماده متعين است كه مسكين است فلذا كم و زياد بر نمي‌دارد.

‌در مقابل اين واحد اعتباري كه هيئتاً ومادتاً متعين است؛ يك واحد اعتباري داريم‌كه نه هيئتش متعين است و نه‌ماده‌اش؛ يعني هم از نظر هيئت سيال است وشناور است و هم از نظر‌ماده.

مثال1) خانه و بيت يك واحد اعتباري است؛ منتها نه از نظر هيئت تعين دارد و نه از نظر ماده؛ از نظر هيئت تعين ندارد؛يعني خواه ‌خانه را مربع بسازد و خواه مثلث و‌مخمس؛ خواه يك طبقة بسازد يا دو طبقه وسه طبقه؛ولذا از نظر هيئت تعين ندارد؛‌چنانچه كه ازنظر ماده هم تعين ندارد. يعني سابقاً با خشت مي‌ساختند؛‌الآن با ‌آجر و يا سيمان مي‌سازند فلذا از نظر ماده هم تعين ندارد.فقط آنچه كه مي‌خواهد يك سر پناه است كه انسان را از گرما وسرما حفظ كند و فقط همين جهت در آن معتبر است.اما هم از نظر هيئت لابشرط است و هم از نظر ماده. ولذا در آينده ممكن است بشر يك مواد ديگري را كشف كند و خانه را با آن مواد بسازد.

مثال2) كلمة ماشين؛ از روز اول كه ماشين را اختراع كردند؛ هم هيئتش لابشرط است وهم موادش. نخستين باري كه ماشين را ساختند؛‌هيئت خاصي داشت؛‌ولي الآن ماشين‌ها با هيئت‌هاي مختلف وارد بازار مي‌شوند. فلذا كلمة ماشين هم از نظر هيئت لابشرط است و هم از نظر ماده؛يعنيسال به سال و روز به روز مواد ماشين از نظر استحكام و غير استحكام تغيير پيدا مي‌كند؛‌اما اسم كلمة ماشين محفوظ است و بر تمام مصاديقش صدق مي‌كند.

إذا علمت هذه المقدمه؛ كه وحد اعتباري علي قسمين: الف) قسم متعين مادتاً‌و هيئتاً كعشره مساكين. ب) و قسم غير متعين هيئتاً ومادتاً؛ همين مقداري كه اثر مطلوب از آن بدست بيايد؛ كافي است.مانند بيت و ماشين كه لابشرط هستند؛‌إذا علمت هذا فاعلم:أن لفظ الصلات واشباهها من قبيل واحد الاعتباري غير متعين هيئتاً ومادتاً: كلمة صلات بر اين هيئت صلاتي وضع شده. (مصلِّي كه وارد نماز مي‌شود والله اكبر مي‌گويد: داراي هيئتي است؛ هيئتي كه قائم به اين اذكار؛ افعال و اوراد است)؛ يعني صلات وضع شده است بر اين هيئت صلاتي؛ اما نه هيئت مجرد بلكه هيئتي كه حلول كرده در اين اجزاء.اين عين تعبير امام(ره) است: (أن لفظ الصلات إسم للهيئه الخاصه الحاله في الأجزاء مأخوذه في الهيئه والماده بصوره لابشرط).اگر اين شد؛‌آنوقت تمام غم و غصة صحيحي از دلش برچيده مي‌شود؛ چون غم و غصة صحييحي اين بود كه اگر بگوييم صلات وضع شده بر نماز چهار ركعتي؛ آنوقت نماز دو ركعتي وسه ركعتي را شامل نمي‌شود.اما اگر بر دو ركعتي وضع كند؛‌آنوقت چهار ركعتي را شامل نيست.اگر بر مختار وضع كند؛‌مضطر را شامل نيست.اما امام(ره) آمد ومشكل را اينگونه حل نمود.

مرحوم علامة طباطبائي در حاشيه خود بر كفايه؛ از واژة چراغ استفاده كرده؛يعني تقريب ايشان به تقريب و بيان امام نزديك است. مثلاً؛ چراغ روز اول عبارت از اين بود كه علف‌ها را آتش مي‌زدند؛‌در كنار اين آتش روشنائي بود و شام را مي‌خوردند.بعد اين تبديل به چراغ‌هاي موشي قديم شد كه زيتي بود و داراي فتيله؛ سپس تبديل به چراغ‌هاي نفتي گرديد. چرا‎غ‌هاي نفتي هم تبديل به چراغ‌هاي گازي شد ؛ بعداً تبديل شد به اين چراغ‌هاي برقي؛‌همة اينها چراغ هستند؛ چرا؟ چون واضع به هنگام وضع مصباح از نظر هيئت و ماده تعين نداشته است؛ و مصباح لا بشرط وضع كرده هم از نظر هيئت وهم از نظر ماده.

مرحوم خوئي هم از واژة بيت استفاده كرده؛ ‌بنابراين ما تمام اين تقريب‌هاي ثلاث را بر يك مصبي مي‌ريزيم و مي‌گوييم: (الهيئه الصلاتيه الحاله في المواد)؛ در اين مواد حلول كرده؛ مواد هم داراي عرض عريض است (عرضها العريض)؛ يعني ركوع قائماً؛ جالساً؛ بالحاجب و بالعين؛‌همچنين است سجود؛ اذكار هم هكذا؛ پس هم هيئت را لا بشرط مي‌گيريم و هم ماده را.(اما الهيئه الصلاتيه القائمه الحاله في الأجزاء)‌؛‌اين موضوع‌له است و مشكل اقل و اكثر هم حل مي‌شود.( من جوامعي كه براي اعمي تصوير شده؛ متذكر نمي‌شوم خود شما مطالعه كنيد).

أدلة صحيحي‌ها

‌أن القائل بالصحيح استدل علي مرامه بوجوه؛ قائلين به صحت براي مدعاي خود به چند دليل تمسك كرده‌اند:

الاول: ‌التبادر؛

الثاني: صحه السلب عن الفاسد؛

الثالث: الآثار الشرعيه الوارده في الروايات.

مرحوم آخوند خراساني بر مبناي خودش با اين سه دليل استدلال كرده است.

بررسي دليل اول: مي‌فرمايد؛ هر موقع كه كلمة صلات را استعمال كنيم؛‌در ذهن ما صلات صحيح تبادر مي‌كند نه اعم.(لايتبادر الصلات الأعم من الصحيح و الفاسد).سپس آخوند متوجه مي‌شود كه يك اشكالي در اينجا وجود دارد وآن اينكه: ايشان معتقد شد كه معناي صلات مبهم ونامعلوم است؛ چطور از يك طرف گفتيد كه معناي صلات مجمل؛ مبهم و نامعلوم است؛‌اما در اينجا مي‌گوييد از كلمة صلات؛ صلات صحيح تبادر مي‌‌كند؛‌ اگر كلمة صلات مبهم است؛ پس نبايد ما از كلمة صلات چيزي بفهميم.چون مرحوم آخوند متوجه اين اشكال شده ولذا مي‌فرمايد: من كه گفتم صلات مبهم است؛‌ذاتش مبهم است؛‌ اما آثارش روشن است و ما اين مبهم را از طريق آثارش مي‌شناسيم؛ همانطور كه خدا را از طريق آثارش مي‌شناسيم؛ اين مبهم را از طريق آثارش مي‌شناسيم؛ بنابراين؛‌مانعي ندارد كه ذاتاً مبهم باشد؛ ولي از نظر اثر معلوم و روشن باشد(مبهم ذاتاً ومعلوم اثراً)؛‌ آن موقع چون از طريق اثر روشن است ولذا مي‌گوييم: يتبادر من الصلات الصلات الصحيحه.

يلاحظ عليه:

ما حرف آخوند را تجزيه و تحليل مي‌كنيم و اشكالي كه خود مان بر ايشان داريم مي‌خواهيم مطرح كنيم(‌اما ايرادي كه حضرت امام دارند فعلاً متعرض نمي‌شويم).

ما از آخوند سئوال مي‌كنيم كه تبادر چيست؟ شما تبادر را تعريف كرديد كه: التبادر هو اسنباق المعني من حاق اللفظ لا بقرينه خارجيه ولا بقرينه الداخليه.اگر واقعاً معناي تبادر اين است؛ من از شما سئوا ل مي‌كنم؛ اينكه مي‌‌گوييد: (يتبادر من الصلات الصلات الصحيحه)؛‌آيا از حاق لفظ صحيح تبادر مي‌كند يا از لفظ به قرينه خارجيه كه همان آثار باشد؟ اگر بگوييد از حاق لفظ تبادر مي‌كند؛‌اين تناقض است؛ چون خود شما فرموديد كه لفظ صلات مبهم و مجمل است.

اما اگر بگوييد: از لفظ صلات؛ صلات صحيح تبادر مي‌كند؛‌اما به كمك قرينة خارجيه؛ قرينه خارجيه‌ كدام است؟ الصلات معراج المؤمن. اگر اين را بگوييد؛‌اشكالش اين است كه (يرجع الدليل الاول إلي الدليل الثالث)؛ شما تبادر را مستقلاً دليل شمرديد؛ و حال آنكه روي اين مبنا تبادر دليل مستقلي نشد بلكه تبادر بر گشت به همان دليل سوم كه آثار صلات است كه در روايات و اخبار آمده؛ كه اين آثار ملازم با صحت است.اعمي را ملازم نيست؛ پس اشكال ما بصورت يك قضية منفصله حقيقيه شد.يا از از حاق لفظ تبادر مي‌كند؛ يا از لفظ به قرينة روايات وآيات؛‌اگر بگوييد؛ از حاق تبادر مي‌كند؛ اين با مبناي خودتان نمي‌سازد؛ چون مبناي شما اين ست كه صلات وضع شده بر يك معناي مبهم و مجمل؛(كذاته سبحانه) كه ما آن را از طريق آثارش مي‌شناسيم.چون مبنايت اين است. اما اگر بگوييد: به كمك قرينة خارجيه كه آثار باشد در ذهن تبادر مي‌كند؛ آنوقت اين دليل مستقلي نمي‌شود بلكه (يرجع الي الدليل الثالث).

اشكال ديگري كه خدمت ايشان داريم اين است كه شما در نجف بوديد و‌ درحدود سال 1318 قمري اين كتاب را نوشتيد؛ بر فرض در آن زمان كلمة صلات هر موقع در نجف ودر مجالس و محافل نجف مي‌گفتند؛ از آن نماز صحيح تبادر مي‌كرد(‌يتبادر منها الصحه)؛‌ولي اين به درد ما نمي‌خورد.چرا؟ چون ما مي‌خواهيم ببينيم كه در زمان رسول خدا چه تبادر مي‌كرده است. تبادر در عصر رسول خدا براي ما حجت است؛ چون ما مي‌خواهيم نتيجه بگيريم و الا الآن در عرف متشرعه هر موقع كه صلات بگويند؛‌ از صلات؛ صلات صحيح تبادر مي‌كند ولي اين بدرد نمي‌خورد. چون فقيه بهره گيري مي‌كند از موضوع‌له صلات در عصر رسول خدا؛وحال آنكه دليل شما عصر رسول خدا را نمي‌رساند مگر اينكه بگوييد من تمسك مي‌كنم به اصاله عدم النقل. نمي‌دانيم كه اين معناي فعلي كه هست؛‌اين معني منقول‌إليه است يا اين معنا منقول‌إليه نيست بلكه معناي اصلي است؟‌اصل عدم نقل است ولازمة اصاله عدم النقل اين است كه اين معنا؛‌معناي اصيل است؛ چون اگر اصيل نباشد؛‌نقل لازم مي‌آيد و اصل عدم نقل است واصول لفظيه مثبتاتش هم حجت است؛‌پس اين معناي اصيل در عصر رسول خداست؛‌اگر اين را بگوييد؛ پس تنها تبادر دليل نشد بلكه‌ تبادر يك دانه كمك دنده هم لازم دارد بنام اصاله عدم النقل.پس روي مبناي آخوند تبادر يك دليل محكمي نيست.

بررسي دليل دوم: ثم إنّه استدل المحقق الخراساني بصحه السلب عن الفاسد. صحت سلب دليل براين است كه بر فاسد وضع نشده؛ عرض كرديم كه عدم صحت سلب نشانة حقيقت است؛‌صحت سلب نشانة مجاز بودن است؛ ما الآن نمي‌دانيم كه آيا صلات فاسد صلات است يا صلات نيست؟ مي‌گوييم الصلات الفاسده ليس بصلات؛ پس معلوم مي‌شود كه بر اعم وضع نشده بلكه بر صحيح وضع شده.

يلاحظ عليه:

جناب آخوند! اينكه صلات فاسد را سلب كرديد وگفتيد: (الصلات الفاسده ليس بصلات)؛‌كدام صلات را از اين صلات فاسده سلب كرديد؟ اينكه مي‌فرماييد: (الصلات الفاسد ليس بصلات).اين ليس بصلات كه مي‌گوييد؛ مراد شما كدام صلات است؟ آيا مراد شما آن صلاتي است كه هيچ نوع قرينة روشنگري در كنارش نيست؛يعني نه قرينة خارجيه و نه قرينة داخليه؟اگر اين را بگوييد؛‌اين صلات مبهم است و مجمل؛ يعني نه قابل حمل است ونه قابل سلب. اينكه مي‌گوييد:ليس بصلات؛‌كدام صلات را مي‌گوييد؛ آيا صلاتي را مي‌گوييد كه هيچ نوع روشنگري در اطرافش نيست؛‌نه قرينة خارجيه و نه قرينه داخليه؛ هيچكدام از اينها در كنارش نيست؟ اگر اين را بگوييد؛‌اين كه اصلاً قابل حمل وقابل سلب نيست.و كنه في غايه الخفاء.اين صلات كنهش در غايت خفاء است.

اما اگر بگوييد صلاتي را كه من سلب مي‌كنم از صلات فاسده؛ و مي‌گويم: (الصلات الفاسده ليس بصلات)؛مرادم‌ آن صلاتي است كه روشن شده بوسيلة آثارش؛ آثارش كدام است؟‌معراج المؤمن؛ قربان كل تقي؛ تنهي عن الفحشاء و المنكر. صلاتي كه داراي اين آثار است؛ اين را از صلات فاسده سلب مي‌كنم. اگر اين را بگوييد: مشكل ما زياد تر مي‌شود (المصيبه اعظم)؛‌چرا؟ چون كراراً گفتيم كه صحت سلب مطلق علامت مجازيت است نه صحت سلب مقيد؛‌اما در اينجا صحت سلب شما مقيد است؛ كأنّه چنين مي‌گوييد: الصلات الفاسده ليست بصلات صحيحه؛ اين را همه مي‌دانيم؛‌چون اين صلات را شما روشن كرديد؛ با چه روشن كرديد؟ با آثارش.آثارش عبارت است از: قربان كل تقي است؛ معراج المؤمن؛ وتنهي عن الفحشاء والمنكر. اينها معنايش اين است كه اين صلات صحيح است؛‌شما صلات صحيحه را از صلات فاسده سلب كرديد؛ اين مثل اين است كه بگوييم: (العمامه السودا ليس بعمامه البيضاء)؛‌اين را همه مي‌داند؛‌اگر هنر داريد بگوييد: (العمامه السوداء ليس بعمامه). والا اگر مقيد كنيد به بيضاء معلوم است؛ ولذا آقايان مي‌گويند كه صحت سلب مطلق علامت مجازيت است نه صحت سلب مقيد. شما اين صلات را آنقدر زنگوله به گردنش بستيد و‌گفتيد يك صلاتي كه قربان تقي باشد؛ معراج المؤمن باشد؛‌ تنهي عن الفحشاء والمنكر باشد؛‌اين قيود صلات را تبديل به صلات صحيحه كرد.معنايش اين است كه: (الصلات الفاسده ليس بصلات صحيحه).اين را همه مي‌داند؛ پس كدام صلات را از اين صلات فاسده سلب مي‌كنيد؟ اگر صلات مطلق را سلب مي‌كنيد؛‌صلات مطلق نه قابل حمل است ونه قابل سلب. چرا؟ ‌چون مجمل ومبهم است. اما اگرصلات روشن شده را سلب مي‌كنيد؛ صلات روشن شده ملازم با صحت است؛‌كأنّة صلات صحيح را سلب كرديد از صلات فاسده. پس معلوم شد كه نه تبادر درست است و نه صحت سلب. تبادر درست نيست؛ چون اگر بگوييد اصل صلات تبادر مي‌كند؛ از صلات مجرد چيزي تبادر نمي‌كند. اما اگر بگوييد به قرينة اين آثار؛‌بر مي‌گردد تبادر به دليل سوم. اما صحت سلب؛‌اگر بخواهيد صلات مطلق را سلب كنيد؛ صلات مطلق نه قابل حمل است ونه قابل سلب. اما اگر صلات مقيد را سلب مي‌كنيد؛‌سلب مقيد كه علامت مجاز نيست.